TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - TURGUT REİS ::.

cilt: 41; sayfa: 417
[TURGUT REİS - İdris Bostan]


 


TURGUT REİS

(ö. 972/1565)

Osmanlı denizcisi, Trablusgarp beylerbeyi.

Menteşe sancağına bağlı Seravalos köyünde tahminen 1487 yılında doğdu. Babası Velî adlı bir çiftçidir. Genç yaşta denizciliğe ilgi duyarak gemiciler arasına girmiş, kısa sürede leventlere katılmış ve levent kaptanlığına yükselmiştir (Âlî Mustafa, vr. 300a). Denizciler arasında Büyük Turgut olarak bilinen Turgut Ata’ya nisbetle Osmanlı kaynaklarında Turgutça, Avrupa literatüründe Dragut şeklinde tanınmış, İslâm dünyasında “Seyfü’l-İslâm/İslâm’ın kılıcı” gibi sıfatlarla anılmıştır.

Daha çok Orta ve Batı Akdeniz’de faaliyet gösteren Turgut Reis, korsan denizciliğinin yaygın olduğu dönemde Barbaros kardeşlerle birlikte deniz gazâlarında bulundu. Preveze Deniz Savaşı’na (1538) gönüllü levent reisi sıfatıyla gemisiyle katıldı ve çeşitli yararlıklar gösterdi. 1540’ta Küçük Malta diye bilinen Gozo’ya akın düzenledi. Aynı yıl Korsika adasına düzenlediği başka bir akında beraberindeki on üç gemiyle birlikte Andrea Doria’nın yeğeni Giannettino Doria tarafından esir alındı. Üç yıl sonra Fransa için yürüttüğü yardım harekâtı sırasında Barbaros Hayreddin Paşa’nın Ceneviz’i yağmalamakla tehdit etmesi üzerine serbest bırakıldı. Barbaros, Turgut Reis’i divanında, “Nefsinde bir yarar gāzidir” diyerek övmüş ve kendi yedek gemisini verip taltif etmiştir (a.g.e., vr. 301b). Batı Akdeniz’de düzenlediği pek çok gazâ neticesinde elde ettiği gelirlerle filosunu büyüterek yirmi beş gemiye sahip oldu.

Turgutça Bey, gösterdiği yararlıklardan dolayı “Akdeniz leventleri kaptanı” sıfatıyla 12 Cemâziyelâhir 954’te (30 Temmuz 1547) hil‘atle taltif edildi (BA, KK, nr. 1864, s. 14). Bu sırada Cerbe adasının Kantara Limanı’nda yedi sekiz parçadan oluşan filosundaki gemileri yağlarken 150 gemiden meydana gelen Ceneviz ve Venedik donanması tarafından kuşatıldı, ancak adanın coğrafî yapısını iyi bildiğinden tehlikeyi kolayca atlattı (a.g.e., vr. 301a-b). Tunus’un İspanya’ya tâbi Mehdiye Kalesi’ni halkın desteğiyle zaptederek kendisine üs edindi. 7 Cemâziyelevvel 957’de (24 Mayıs 1550) Mehdiye ve civarı 500.000 akçe sâlyâne ile Turgut Bey’e sancak olarak verildi ve fethettiği diğer yerler bu sancağa ilâve edildi (BA, KK, nr. 209, s. 53). Fakat şehir aynı yıl birkaç ay süren kuşatmanın ardından İspanya donanması tarafından geri alındı. Akdeniz’deki gazâları sırasında on sekiz kadırga ele geçirdi. Selânik’ten Venedik’e giden iki barçaya Manyaburnu’nda el koydu. Muhtemelen bu sırada bir Venedik barçası ile karşılaştı; gemi kaptanının pîşkeş sunmaması yüzünden üç gemisiyle barçayı topa tutarak içindekileri kılıçtan geçirdi. Venedik balyosunun Vezîriâzam Rüstem Paşa’ya şikâyet etmesi üzerine İstanbul’a çağrıldıysa da Rüstem Paşa’nın onu kardeşi Kaptanıderyâ Sinan Paşa’nın rakibi saydığı için pek hoşlanmadığını düşündüğünden İstanbul’a gitmedi ve bir süre Kuzey Afrika taraflarında kaldı (a.g.e., vr. 300b-301a).

Trablusgarp’ın fethi kararlaştırıldığında Kanûnî Sultan Süleyman, Turgut Reis’i İstanbul’a çağırdı; Kur’ân-ı Kerîm ve bir altın kılıç göndermek suretiyle gönlünü aldı. Malta şövalyelerinin yönetimindeki Trablusgarp’ın fethedilmesi durumunda kaydıhayat şartıyla beylerbeyiliğin kendisine verileceği vaad edildi. Kaptanıderyâ Sinan Paşa’nın 120 kadırgadan oluşan donanması Turgut Reis’in filosu ile Akdeniz’de birleşerek önce Malta’ya akın düzenledi ve Gozo adasını yağmalayıp Trablusgarp’a yöneldi. Kâtib Çelebi’nin ifadesiyle “gāzî-i mezbûrun ma‘rifeti ve delâleti ile” Turgut Reis’in iş birliği sonucu Trablusgarp fethedildi (12 Şâban 958/15 Ağustos 1551). Ancak fetihten sonra beylerbeyiliğine Hadım Murad Ağa’nın getirilmesine içerleyen Turgut Reis’in beraberindeki filo ile Mağrib’e hareket etmesi üzerine diğer kaptanlar da onunla beraber gitti; Sinan Paşa yalnız kaldığını görüp aracılar vasıtasıyla onun gönlünü almaya çalıştı. Turgut Bey önce Uluç Ali gibi yanındaki kaptanlara izin verdi, ardından onların ricalarını geri çevirmeyerek kendisi de İstanbul’a döndü (Tuhfetü’l-kibâr, s. 100-101). 21 Ramazan 958’de (22 Eylül 1551) 300.000 akçe gelirle ve Turgutça Bey adıyla Karlı-ili sancak beyliğine tayin edildi (Emecen-Şahin, XIX/23 [1999], s. 59). Aralık 1551’de kırk kadırgalık bir filo ile Ege denizinin muhafazası görevi kendisine verildi (Arıkan-Toledo, s. 288).

Turgut Reis bu görevde iken Osmanlı-Fransa ittifakının gereği olarak Batı Akdeniz’de faaliyetlerini sürdürdü. 1 Şubat 1553 tarihli antlaşmaya göre Fransa donanması Osmanlı donanması emrine verildi. 3 Receb 960’ta (15 Haziran 1553) Turgut Reis, kırk beş kadırgadan meydana gelen donanmasıyla Akdeniz’de Fransa’ya yardım harekâtına başladı. İki donanmanın başında önce karışıklık içindeki Tunus’a yönelmek istediyse de Fransızlar, İspanya’ya ait Elbe ve Korsika üzerine gidilmesinde ısrar etti. Elbe adasına yönelik harekât başarılı olmamakla beraber Korsika’ya çıkarma yaptı. Turgut Reis, Korsika’nın en müstahkem kalesi durumundaki Bestia (Peştiye) Limanı’na asker çıkardı. Pek çok saldırıdan sonra kale alınmakta iken 4000 atlı ve 3000 piyadeden müteşekkil bir Ceneviz ordusu şehri kurtarmak için yardıma geldi. 7 Ramazan 960’ta (17 Ağustos 1553) yapılan meydan savaşını Turgut Reis kazandı. Yardım kuvvetlerinin yenilmesi üzerine kaledekiler emanla teslim oldu. Kale halkının ileri gelenlerinden kırk elli kişi serbest bırakıldı, diğerleri esir alındı. Turgut Reis kalede bulunan 7000 müslüman esiri kurtarıp Avlonya’ya götürdü. Preveze’de gemilerinin bakımını yaptıktan sonra Bestia dahil Korsika’nın diğer sahil şehirlerinden alınan esir ve ganimetlerle birlikte İstanbul’a döndü. 18 Zilhicce 960’ta (25 Kasım 1553) donanma ganimeti olarak Hazîne-i Âmire’ye 7133 dirhem gümüş kap teslim etti (BA, D. BRZ, nr. 20617, s. 24). Korsika harekâtı sırasında kalelerde yararlık gösterenlere terakki verilmesi için Halep’teki Kanûnî Sultan Süleyman’a arzda bulundu (BA, KK, nr. 210, s. 258, 260-262, 278, 296-297). Receb 961’de (Haziran 1554) emrinde elli kadırgadan meydana gelen bir donanma ile Akdeniz’e açıldı. Bu donanmada bulunan kürekçi, alatçı, kalafatçı, gönüllü cenkçi, reis ve alemdarlar için kendisine receb-ramazan (haziran-temmuz-ağustos) ayları mevâcibi



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir