TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız
 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - TÂCÜ’t-TEVÂRÎH ::.

cilt: 39; sayfa: 359
[TÂCÜ’t-TEVÂRÎH - Mehmet İpşirli]


verilmiştir. Fakat bu nüshalar, oğulları Hocazâde Mehmed Efendi ve Esad Efendi tarafından düzenlenen ve İbtihâcü’t-tevârîh adı verilen, Kanûnî Sultan Süleyman dönemini içeren nüshalarla benzerlik gösterir.

Tâcü’t-tevârîh Osmanlı tarih literatüründe önemli bir yer kazanmış, birçok tarihçi eseri ihtisar ederek, sadeleştirerek, zeyiller yazarak, hatta çok erken tarihlerde Batı dillerine tercüme ederek kullanmıştır. Hasanbeyzâde Ahmed Paşa’nın kaleme almış olduğu iki ciltlik tarihinin I. cildi Tâcü’t-tevârîh’in halkın kolay anlamasını sağlamak amacıyla kısaltılmış şeklidir ve buna Telhîs-i Tâcü’t-tevârîh denilmiştir (Hasanbeyzâde Ahmed, I, s. XLVI). Hasanbeyzâde ikinci cildi de Tâcü’t-tevârîh’e zeyil olarak yazmıştır (DİA, XVI, 364). Solakzâde Mehmed Hemdemî, kaynak zikretmeden Selânikî’den iktibaslar yaptığı gibi Tâcü’t-tevârîh’ten de geniş ölçüde faydalanmıştır. Ancak Tâcü’t-tevârîh’ten istifade ve iktibaslar Hasanbeyzâde telhisiyle yakın benzerlik gösterir (a.g.e., XXXVII, 370-371). Koca Hüseyin Efendi, Bedâyiu’l-vekāyi‘in Osmanlı kısmını yazarken yararlandığı kaynaklar arasında Tâcü’t-tevârîh’i de anmaktadır (a.g.e., XXVI, 131).

Eser daha müellifin sağlığında başlayarak hemen her devirde istinsah edilmiştir. Yurt içinde ve yurt dışındaki kütüphanelerde pek çok yazma nüshası bulunmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesi ve İstanbul Üniversitesi kütüphanelerinde, yurt dışındaki bazı kütüphanelerde minyatürlü nüshaları vardır (İÜ Ktp., TY, nr. 5970, padişah minyatürleri; Berlin nüshası, OTYE, nr. 139). Tâcü’t-tevârîh’in I. cildi, 1279’da (1862), II. cildi 15 Cemâziyelâhir 1280’de (27 Kasım 1863) Matbaa-i Âmire’de basılmıştır. Bu baskıdaki nâşirin önsözünde eserin baskısı için özel bir itina gösterildiği, biri Sâdeddin Efendi’nin sağlığında (1005/1596-97), diğeri ölümünden hemen sonra (1012/1603-1604) istinsah edilen iki nüsha esas alınıp Sâdeddin Efendi’nin kendi el yazısı ile olan üç nüshadaki notlardan da yararlanılarak yayımlandığı belirtilmiştir. İkinci cildin sonuna, müellifin babası Hasan Can’dan naklettiği Yavuz Sultan Selim ile ilgili on iki hikâyeyi ihtiva eden Selimnâme eklenmiştir (II, 602-619; nşr. Ahmet Uğur, bk. bibl.). İsmet Parmaksızoğlu eseri sadeleştirerek beş cilt halinde yayımlamışsa da (İstanbul 1974-1979; Ankara 1992) burada atlamalar ve yanlış anlamadan kaynaklanan hatalar mevcuttur. Eserin tamamını V. Bratutti İtalyanca’ya, Antoine Galland Fransızca’ya ve Heinrich Friedrich von Diez Almanca’ya tercüme etmiş, bazı parçaları Latince, İspanyolca, Macarca ve Rusça’ya çevrilmiştir. Adam F. Kollár (ö. 1783) Tâcü’t-tevârîh’in Latince tercümesiyle Osmanlıca metnini hazırlamıştır (Annales Turcici Taschet-Tavorih sive Corona annalium dicta ab inito gentis Ottomanicae usque ad Muradem primum pertigens, Vindobonae 1755).

BİBLİYOGRAFYA:

Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, İstanbul 1279-80, I-II; Hocazade Mehmed Efendi’nin İbtihâcü’t-tevârîh’i (haz. Ahmet Akgün, doktora tezi, 1995), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; Hasanbeyzâde Ahmed, Târih (haz. Şevki Nezihi Aykut), Ankara 2004, I, s. XLV-XLVI; Hammer (Atâ Bey), I, 29, 43-44; Osmanlı Müellifleri, III, 67; Babinger (Üçok), s. 137-141; Abdurrahman Daş, Osmanlılarda Münşeât Geleneği, Hoca Sadeddin Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Münşeâtı (doktora tezi, 2003), AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; a.mlf., “Hoca Saadeddin Efendi’nin Hayatı ve Eserleri”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy. 14, Konya 2003, s. 165-207; Münir Aktepe, “Hoca Sadeddin Efendi’nin Tâcü’t-tevârih’i ve Bunun Zeyli Hakkında”, TM, XIII (1958), s. 101-116; a.mlf., “İbtihâcü’t-Tevârih”, TD, sy. 14 (1959), s. 71-84; Ahmet Uğur, “Hoca Sadeddin Efendi’nin Selimnâmesi”, AÜ İlâhiyat Fakültesi İslâm İlimleri Enstitüsü Dergisi, IV, Ankara 1980, s. 225-241; Şefâettin Severcan, “Hoca Sadeddin Efendi ve Tarihçiliğimizdeki Yeri”, EÜ İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sy. 8, Kayseri 1992, s. 73-78; Şerâfeddin Turan, “Sa’d-ed-din”, İA, X, 30-32; Abdülkadir Özcan, “Heşt Bihişt”, DİA, XVII, 271-273; a.mlf., “Koca Hüseyin”, a.e., XXVI, 131; a.mlf., “Solakzâde Mehmed Hemdemî”, a.e., XXXVII, 370-371.

Mehmet İpşirli  


TÂCÜDDEVLE

(bk. TUTUŞ).  


TÂCÜLKURRÂ el-KİRMÂNÎ

(bk. KİRMÂNÎ, Tâcülkurrâ).  


TÂCÜLMÜLK

(تاج الملك)

Ebü’l-Ganâim Tâcü’l-mülk İbn Dârüst Merzübân b. Hüsrev Fîrûz-ı Şîrâzî (ö. 486/1093)

Selçuklu veziri.

438’de (1046) Fars’ta doğdu. İbn Dârüst olarak da bilinir. İranlı bir vezir ailesine mensup olan Tâcülmülk, Büyük Selçuklu Devleti’nin nüfuzlu kumandanlarından Serheng Savtegin’in hizmetine girerek Kirman, Fars ve Irak’ta görev yaptı. Onun tavsiyesiyle Sultan Melikşah’ın sarayına intisap etti. Sultanın hazinesi, sarayın işleri, şehzadelerin eğitimi ve idarî işler onun sorumluluğuna verildi. Daha sonra Terken Hatun’un veziri oldu; Dîvân-ı İstîfa, Dîvân-ı İnşâ ve Tuğrâ’nın başkanlığına getirildi (Bündârî, s. 62).

Tâcülmülk, kendisine en büyük rakip olarak gördüğü Nizâmülmülk’ü sultanın gözünden düşürmek amacıyla Müstevfî Mecdülmülk el-Kummî, Ârızü’l-ceyş Sedî-dülmülk Ebü’l-Meâlî ve Seyyidü’r-rüesâ Ebü’l-Mehâsin ile iş birliği yaptı. Ancak Nizâmülmülk’ün Sultan Melikşah nezdindeki itibarını ve ona düşmanlık edenlerin başına gelenleri bildiğinden çalışmalarını büyük bir gizlilik içinde yürüttü. Son zamanlarda sultanla vezir arasında meydana gelen gerginlikten faydalanarak düşmanlığını açığa vurmaya ve her vesileyle sultanı Nizâmülmülk’ün aleyhine kışkırtmaya başladı. Sultana Nizâmülmülk’ün her yıl sûfîlere ve fakihlere 300.000 dinar dağıttığını, bu paranın orduya tahsis edilmesi halinde İstanbul’un dahi fethedilebileceğini söyledi. Bunun üzerine Melikşah, Nizâ-mülmülk’ü azletmeye karar verdi ve Tâcülmülk’ü ona gönderip kendisinin ve çocuklarının haddi aşan uygulamalarından rahatsız olduğunu bildirdi. Bu olayın ardından sultanla vezir arasındaki ilişkiler iyice bozuldu. Buna rağmen Melikşah Nizâmülmülk’ü vezirlikten azletmeden İsfahan’dan Bağdat’a hareket etti (485/1092).



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir