TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - SÂDIK HİDÂYET ::.

cilt: 35; sayfa: 395
[SÂDIK HİDÂYET - Saime İnal Savi]


Pehlevîce’den Tercümeleri: Kârnâme-i Erdeşîr-i Pâbakân (Tahran 1315 hş.); Guceste-i Ebâlîş (Tahran 1319); Şehristânhâ-yı Îrân (Tahran 1321 hş.); Güzâreş-i Gümân Şiken (Tahran 1322 hş.). Sâdık Hidâyet’in Fransızca’dan yaptığı çeviriler Farsça dergilerde yayımlanmış, bunun yanında Mecelle-i Mûsîķī, Peyâm-ı Nev ve Süħan dergilerinde birçok makalesi çıkmıştır (eserleri için ayrıca bk. Âryanpûr, s. 421-424).

BİBLİYOGRAFYA:

V. Monteil, Sadeq Hedayat, Tahran 1952; D. Komissarov, “Śâdıķ Hidâyet Nevîsende-i ber-Ceste-i Îrân-ı MuǾâśır”, Mélanges d’Orientalise Offerts a Henri Massé, Téhéran 1963, s. 63-73; Rahim Bağdatçi, Sadık-ı Hidayet ve Eserleri, İstanbul 1970; Abdül Ali Destgayb, Naķd-ı Âŝâr-ı Śâdıķ Hidâyet, Tahran 1972; H. Katouzian, Sadeq Hedayat: The Life and Legend of an Iranian Writer, London 1991; a.mlf., “Hedayat, Sadeq”, EIr., XII, 121-135; M. Ca‘fer Yâhakkī, Çûn Sebû-yi Teşne, Tahran 1374 hş., s. 198-199; Yahyâ Âryanpûr, Ez Nîmâ tâ Rûzgâr-i Mâ, Tahran 1376 hş., s. 333-429; Oğuz Demiralp, Kör Okur: Sadık Hidayet Üzerine Kör Baykuş Merkezli Okuma Denemesi, İstanbul 2001; Hasan-ı Mir Abidînî, İran Öykü ve Romanının Yüz Yılı (trc. Derya Örs), Ankara 2002, I, 64-86, 139-143, 155-161; M. Mohandessi, “Hedayat and Rilke”, Comparative Literature, XXXIII/3, London 1971, s. 209-211; D. Lashgari, “Absurdity and Cretion in Work of Sadeq Hedayat”, Ir.S, XV/1-4 (1982), s. 31-52; M. Simidchieva, “The Nightingale and the Bilind Owl: Sādıq Hidāyat and the Classical Persian Tradition”, Edebiyāt: The Journal of Middle Eastern Literatures, V/2, Amsterdam 1994, s. 247-277; Mehmet Kanar, “Sadık Hidayet ve Ölüm”, Adam Öykü, sy. 10, İstanbul 1997, s. 75-77; a.mlf., “Eserlerinin Işığında Sadık Hidayet”, Kitaplık, sy. 50, İstanbul 2001, s. 283-289; Munibur Rahman, “Hidāyat, Śādıķ”, EI² (İng.), III, 352.

Saime İnal Savi  


SÂDIK MEHMED EFENDİ, Sadreddinzâde

(ö. 1121/1709)

Osmanlı şeyhülislâmı.

16 Cemâziyelevvel 1040’ta (21 Aralık 1630) doğdu. IV. Mehmed devri ulemâsından Sadreddinzâde Feyzullah Efendi’nin oğludur. Uzun Hasan Efendi ve Kürd İshak Efendi’den ders gördükten sonra Karaçelebizâde Mahmud Efendi’nin derslerine girdi ve ona intisap ederek mülâzemet aldı. Ardından öğretim hayatına başlayarak bazı medreselerde ders verdi. 40 akçelik medreseden mâzul iken Şâban 1067’de (Mayıs-Haziran 1657) yeni açılan Ahmed Kethüdâ Medresesi’ne hariç derecesiyle müderris tayin edildi. Zilkade 1072’de (Haziran-Temmuz 1662) Kovacık Dede Medre

sesi’ne geçti. Şâban 1074’te (Mart 1664) Papasoğlu, Muharrem 1075’te (Ağustos 1664) Kadı Abdülhalim, Muharrem 1076’da (Temmuz-Ağustos 1665) Şeyhülislâm Hüseyin Efendi, Rebîülevvel 1079’da (Ağustos 1668) Hâfız Paşa, Rebîülâhir 1081’de (Ağustos-Eylül 1670) Hayreddin Paşa medreselerine ve Zilhicce 1081’de (Nisan 1671) Sahn-ı Semân medreselerinden birine müderris oldu. Muharrem 1083’te (Mayıs 1672) Beşiktaş Sinan Paşa, Safer 1085’te (Mayıs 1674) Gevherhan Sultan, Şâban 1086’da (Ekim-Kasım 1675) Hâkāniyye-i Vefâ medreselerine, Şevval 1089’da (Kasım-Aralık 1678) Süleymaniye Dârülhadisi’ne tayin edildi.

Daha sonra kadılık mesleğine geçerek Rebîülâhir 1091’de (Mayıs 1680) Halep kadılığına gönderildi. Receb 1092’de (Temmuz-Ağustos 1681) bu görevinden ayrıldı. Receb 1096’da (Haziran 1685) Kahire kadısı oldu ve bir buçuk yıl burada görev yaptı. Şevval 1099’da (Ağustos 1688) Edirne pâyesi ilâvesiyle Gemlik ve Bayındır kazaları kendisine arpalık verildi. Receb 1101’de (Nisan 1690) Mekke-i Mükerreme pâyesini alarak ikinci defa Kahire kadılığına tayin edildi. Zilkade 1102’ye (Ağustos 1691) kadar burada bulundu ve mâzuliyet döneminde Uzuncaova Hasköyü Gümülcine kazası arpalık olarak verildi.

Şâban 1104’te (Nisan 1693) Anadolu kazaskeri, Şevval 1105’te (Haziran 1694) Rumeli kazaskeri oldu. 28 Şevval 1105’te (22 Haziran 1694) Ebûsaidzâde Feyzullah Efendi’nin yerine şeyhülislâmlık makamına getirildi. Şeyhülislâmlığı sırasında II. Ahmed vefat edip yerine II. Mustafa padişah olunca durumu sarsıldı. Yeni padişah, hocası Seyyid Feyzullah Efendi’yi Edirne’den İstanbul’a davet edince Feyzullah Efendi’nin şeyhülislâm olacağı ve kendisinin nüfuzunun kırılacağı korkusuna kapılan Sadrazam Sürmeli Ali Paşa, çeşitli bahaneler ileri sürerek Sâdık Mehmed Efendi’yi 4 Şâban 1106’da (20 Mart 1695) görevden aldırıp Rumeli Kazaskeri İmam Mehmed Efendi’yi şeyhülislâm tayin ettirdi (Râşid, II, 312-313).

Sâdık Mehmed Efendi, kısa süren bu ilk şeyhülislâmlığının ardından kendisine tahsis edilen arpalıklarıyla geçindi. Bafra, Midilli ve Kuşadası kazaları, ardından Midilli yerine İslimye kazası verildi. İslimye daha sonra İstanköy’e çevrildi. 1705’te burası Tatarpazarı kazası arpalığı ile değiştirildi. On iki yıl kadar Fındıklı’daki evinde uzlete çekilen Sâdık Efendi, yaşlılığını ileri sürüp mazeret bildirmesine rağmen 27 Şevval 1118’de (1 Şubat 1707) yetmiş sekiz yaşında iken III. Ahmed tarafından ikinci defa şeyhülislâmlığa getirildi. Rebîülevvel 1119’da (Haziran 1707) kendisine Manisa kazası arpalığı tahsis edildi. Yaşlılığı sebebiyle bu ikinci görevinde herhangi bir iş göremedi. III. Ahmed’in kızı Hatice Sultan’ın cenaze namazını yanlışlıkla bayram namazı gibi her tekbirde ellerini kaldırıp kıldırması bahane edilerek 2 Zilkade 1119’da (25 Ocak 1708) azledildi (a.g.e., III, 238). 8 Ramazan 1121 (11 Kasım 1709) tarihinde vefat etti (a.g.e., III, 307-308) ve Fındıklı Camii hazîresine defnedildi. Osmanzâde Ahmed Tâib ölümüne, “Cennetü’l-me’vâ ola Sâdık Efendi’ye makam” (1121) mısraını tarih düşürmüştür. Bilgili, ilim adamlarıyla sohbete önem veren, tarikata meyilli bir âlim olup üç dilde şiir yazdığı belirtilmektedir.

BİBLİYOGRAFYA:

Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, II, 313-315; Râşid, Târih, II, 254, 312-313; III, 238, 307-308; Devhatü’l-meşâyih, s. 77-78; İlmiyye Salnâmesi, s. 495; Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/2, s. 488; IV/2, s. 457, 458; Danişmend, Kronoloji2, V, 132, 135.

Mehmet İpşirli  


SÂDIK MEHMED EFENDİ, Sakızî

(ö. 1059/1649’dan sonra)

Osmanlı âlimi.

Hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Babasının adı Ali olup nisbesinden Sakız adasında doğduğu anlaşılmaktadır. Śurretü’l-fetâvâ adlı eserinde verdiği bilgiye göre Sakız Mahkemesi’nde kâtiplik (Furat, sy. 13 [2006], s. 136) ve Kütahya’da kadılık (Özen, III/5 [2005], s. 366) yaptı. Kendisine nisbet edilen en-Nevâdirü’l-fıķhiyye’yi Kudüs kadılığı esnasında telif ettiği belirtilirse de mukaddimede yer alan ifadelere göre bu eser isim benzerliği bulunan bir başka müellife aittir (aş.bk.). Sâdık Mehmed Efendi’nin vefat tarihi de kesin şekilde bilinmemekte, Śurretü’l-fetâvâ’yı yazdığı 1059 (1649) yılını bazı kaynaklar ölüm tarihi olarak vermektedir. Carl Brockelmann ile Bursalı Mehmed Tâhir ise vefat tarihini 1099 (1688) diye kaydeder. Ancak 1059’un eserin ferâğ tarihi ve 1099’un istinsah tarihi olduğu, bunların ölüm tarihiyle karıştırıldığı anlaşılmaktadır (Furat, sy. 13 [2006], s. 135).

Śurretü’l-fetâvâ Hanefî fıkıh kitaplarından derlenen, fıkıh meselelerinin nakilleriyle birlikte aktarıldığı bir fetva mecmuasıdır. Müellif eserin mukaddimesinde gençlik yıllarından itibaren fıkıhla meşgul olduğunu, hâkimlere kolaylık sağlamak ve



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir