TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız
 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - OSMAN ::.

cilt: 33; sayfa: 443
[OSMAN - İsmail Yiğit]


sayılmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesi’ndeki kılıçlardan beşi ona nisbet edilir.

BİBLİYOGRAFYA:

Wensinck, el-MuǾcem, VIII, 336-338; Buhârî, “Śalât”, 62, “Zekât”, 4, “Veśâyâ”, 33, 198, “Feżâǿilü aśĥâbi’n-nebî”, 5-7, “Menâķıbü’l-enśâr”, 46, “Feżâǿilü’l-Ķurǿân”, 2-3, “Edeb”, 119, “Fiten”, 17, “Ahķâm”, 43; Müslim, “Feżâǿilü’s-śaĥâbe”, 26-29; İbn Mâce, “Muķaddime”, 11; Tirmizî, “Menâķıb”, 19, 33; Seyf b. Ömer, el-Fitne ve VaķǾatü’l-Cemel (nşr. Ahmed Râtib Armûş), Beyrut 1406/1986, s. 33-87; İbn Sa‘d, eŧ-Ŧabaķāt, III, 53-84; IV, 227; Halîfe b. Hayyât, et-Târîħ (Ömerî), s. 156-180; Ahmed b. Hanbel, Feżâǿilü’ś-śahâbe (nşr. Vasiyyullah b. Muhammed Abbas), Mekke 1403/1983, I, 497, 503-527; İbn Şebbe, Târîħu Medîneti’l-münevvere, III, 952-1147; IV, 1148-1315; Belâzürî, Ensâb (Zekkâr), VI, 99-254; Ya‘kūbî, Târîħ, II, 162-177; Taberî, Târîħ (Ebü’l-Fazl), IV, 227-426; Makdisî, Aĥsenü’t-teķāsîm, s. 293; İbn Abdülber, el-İstîǾâb, III, 69-85; Ebû Bekir İbnü’l-Arabî, el-ǾAvâśım (nşr. Muhibbüddin el-Hatîb), Beyrut 1407, s. 68-146; İbn Asâkir, Târîħu Dımaşķ (Amrî), XXXIX; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, III, 79-200; a.mlf., Üsdü’l-ġābe, III, 480-492; İbn Ebü’l-Hadîd, Şerĥu Nehci’l-belâġa (nşr. M. Ebü’l-Fazl İbrâhim), Kahire 1385/1965, II, 129-161; III, 11-69; Muhibbüddin et-Taberî, er-Riyâżü’n-nađire fî menâķıbi’l-Ǿaşere, Beyrut 1405/1984, III, 5-103; Takıyyüddin İbn Teymiyye, Minhâcü’s-sünne (nşr. M. Reşâd Sâlim), Riyad 1406/1986, IV, 322-342; VI, 239-299; Nüveyrî, Nihâyetü’l-ereb, XIX, 402-513; Muhammed b. Yahyâ b. Ebû Bekir el-Endelüsî, et-Temhîd ve’l-beyân fî maķteli’ş-şehîd ǾOŝmân b. ǾAffân (nşr. Hilmî Ferhât Ahmed), Kahire 1423/2002; Zehebî, Târîħu’l-İslâm: ǾAhdü’l-ħulefâǿi’r-râşidîn, s. 303-482; İbn Kesîr, el-Bidâye, VII, 144-222; İbn Haldûn, el-Ǿİber, II/2, s. 138; İbn Hacer, el-İśâbe, II, 462-463; Süyûtî, Tenvîrü’l-ĥavâlik, Kahire 1969, I, 85; a.mlf., Târîħu’l-ħulefâǿ (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire 1371/1952, s. 147-166; a.mlf., Tuĥfetü’l-Ǿaclân fî feżâǿili ǾOŝmân (nşr. Âmir Ahmed Haydar), Beyrut 1411/ 1991; Abdülmelik b. Hüseyin el-Âsımî, Semŧü’n-nücûmi’l-Ǿavâlî fî enbâǿi’l-evâǿil ve’t-tevâlî (nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali M. Muavvaz), Beyrut 1998, II, 514-551; Ahmed Cevdet Paşa, Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârîh-i Hulefâ, İstanbul 1978, I, 425-494; Mahmûd el-Gazzâvî, Maķtelü ǾOŝmân b. ǾAffân, Kahire 1936; Tâhâ Hüseyin, el-Fitnetü’l-kübrâ: ǾOŝmân, Kahire 1959-61; J. Wellhausen, İslâmın En Eski Tarihine Giriş (trc. Fikret Işıltan), İstanbul 1960, s. 102-121; Abbas Mahmûd el-Akkād, Źü’n-Nûreyn ǾOŝmân b. ǾAffân, Kahire, ts. (Nehdatü Mısr); M. Hüseyin Heykel, ǾOŝmân b. ǾAffân, Kahire 1968; Nebîh Âkıl, Târîħu Ǿaśri’r-Resûl ve’l-ħulefâǿi’r-râşidîn, Dımaşk 1400-1401/1980-81, s. 269-293; Fethî Seyyid er-Reşîdî, ǾOŝmân b. Affân ve siyâsetühû fi’l-ĥükm, Kahire 1981; Mahmûd Şelebî, Ĥayâtü ǾOŝmân, Beyrut 1981; W. Montgomery Watt, İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri (trc. Ethem Ruhi Fığlalı), Ankara 1981, s. 11-14, 91-92, ayrıca bk. İndeks; Muhammed Rızâ, Zü’n-Nûreyn ǾOŝmân b. ǾAffân, Beyrut 1402/1982; M. Ravvâs Kal‘acî, MevsûǾatü fıķhi ǾOŝmân b. ǾAffân, Mekke 1404/1983; M. Sâdık Arcûn, el-Ħalîfetü’l-müfterâ Ǿaleyh ǾOŝmân b. ǾAffân, Cidde 1983; E. Rabbath, La conquête arabe sous les quatre premiers califes (11/632-40/661), Beyrouth 1985, II, 491-698; Hasan İbrâhim, İslâm Tarihi, II, 26-37; Raif G. Khoury, ‘Abd Allāh ibn Lahī‘a (97-174/715-790): Juge et grand maître de l’école egyptienne, Wiesbaden 1986, s. 181-199, 211-217, 244, 280-282; Kutb İbrâhim Muhammed, es-Siyâsetü’l-mâliyye li- ǾOŝmân b. ǾAffân, Kahire 1986; Azîz Seyyid Câsim, et-Taķī ǾOŝmân b. ǾAffân, Bağdad 1988; Yûsuf el-Iş, ed-Devletü’l-Ümeviyye, Dımaşk 1988, s. 32-100; Abdülkādir Selmân el-Muâzîdî - M. Câsim Hammâdî el-Meşhedânî, ǾOŝmân b. ǾAffân Źü’n-nûreyn, Bağdad 1989; Nâsır b. Ali Âiz Hasan eş-Şeyh, ǾAķīdetü Ehli’s-sünne ve’l-cemâǾa fi’ś-śaĥâbeti’l-kirâm, Riyad 1990, II, 647-671; Nâdiye Hüsnî Sakr, es-Sebeǿiyye: Aħŧarü’l-ĥarekâti’l-heddâme fî śadri’l-İslâm, Kahire 1411/1991, s. 1-32; Abdülazîz ed-Dûrî, İlk Dönem İslâm Tarihi (trc. Hayrettin Yücesoy), İstanbul 1991, s. 92-104; Muhammed b. Muhammed el-Avâcî, Ħilâfetü ǾOŝmân b. ǾAffân, Medine 1992; Hişâm Cuayt, el-Fitne (trc. Halîl Ahmed Halîl), Beyrut 1993, s. 55-121; Muhammed Emhazûn, Taĥķīķu mevâķıfi’ś-śaĥâbe fi’l-fitne, Riyad 1415/1994, I, 227-253, 284-487; II, 5-55; Murat Akarsu, Hilafetine Kadar Hz. Osman (yüksek lisans tezi, 1994), AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; a.mlf., Hz. Osman’ın Hilafeti (doktora tezi, 2001), AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; Mahmûd Şâkir, el-Emîn Źü’n-nûreyn, Beyrut 1997; Ahmed el-Harûf, Şehîdü’d-dâr ǾOŝmân b. ǾAffân, Amman 1997; M. Âbid Câbirî, İslâm’da Siyasal Akıl (trc. Vecdi Akyüz), İstanbul 1997, s. 283-388, 420-451; Ali Rıza Ayar, Hz. Osman ve Hz. Ali Dönemlerinde Devlet-Halk Münasebetleri (doktora tezi, 1997), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; Adnân M. Milhim, el-Müǿerriħûne’l-ǾArab ve’l-fitnetü’l-kübrâ, Beyrut 1998, s. 11-175; Me’mûn Garîb, Ħilâfetü ǾOŝmân b. ǾAffân, Kahire 1998; Muhammed b. Abdullah el-Gabbân, Fitnetü maķteli ǾOŝmân b. ǾAffân, Riyad 1419/1999, I-II; Adem Apak, İslâm Siyaset Geleneğinde Amr b. el-Âs, Ankara 2001, s. 113-132; a.mlf., Hz. Osman Dönemi Devlet Siyaseti, İstanbul 2003; Hasan Keskin, Hz. Osman’ın Devlet Politikası ve Valileri (yüksek lisans tezi, 2001), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; M. Abdülhay el-Kettânî, Hz. Peygamber’in Yönetimi: et-Terâtîbu’l-idâriyye (trc. Ahmet Özel), İstanbul 2003, I, 184-185, 196; Seyyid Süleyman Nedvî, Hazreti Osman (trc. Emine Yarımbaş - M. Sait Konar), İstanbul 2005; M. Hinds, “The Murder of the Caliph ‘Uthmân”, IJMES, III (1972), s. 450-469; Sabri Hizmetli, “Tarihî Rivayetlere Göre Hz. Osman’ın Öldürülmesi”, AÜİFD, XXVII (1985), s. 149-177; G. Levi Della Vida, “Osman”, İA, IX, 427-431; a.mlf. - [R. G. Khoury], “ǾUthmān b. ǾAffān”, EI² (İng.), X, 946-949; Ethem Ruhi Fığlalı, “Abdullah b. Sebe”, DİA, I, 133-134; a.mlf., “Ali”, a.e., II, 371-374; Şeyma Güngör, “Maktel”, a.e., XXVII, 455.

İsmail Yiğit  


OSMAN I

(عثمان)

(ö. 724/1324)

Osmanlı Devleti’nin ve hânedanlığının kurucusu (1302-1324).

İlk Osmanlı kaynaklarına göre Anadolu’ya gelen bir Türkmen boyuna mensup olup Söğüt uç (uc) bölgesine yerleşen Ertuğrul Gazi’nin oğludur. İbn Battûta adını Osmancuk şeklinde de verir. Ailenin menşei ve şeceresi kaynaklarda farklı şekillerde kayıtlıdır. Osman’ın babası Ertuğrul’a bağlı aşiretin Sultanöyüğü (Sultanönü)-Eskişehir bölgesinde sınır (uç) hattının en ileri kesiminde Söğüt’e nasıl ve ne zaman geldiği hakkındaki rivayet belirsizdir ve yanlış hâtıralar içerir. XV. yüzyıl Osmanlı kaynaklarından Neşrî’deki bir kayıtta Ertuğrul’un, aşiretiyle Sürmeli Çukur’a (Aras vadisi) kadar Anadolu ve Azerbaycan’da dolaştıktan sonra gelip Engüri’ye (Ankara) yakın Karacadağ’a indiği anlatılır (bugün Ankara’nın güneyindeki Karacadağ eteğinde tipik bir Türkmen köyü olan Yaraşlı vardır; buranın eski adı Gülşehri’dir; bu dağ üzerinde Karacadağ yaylasında Antikçağ’a ait önemli şehir arkeolojik araştırmalara konu olmuştur). Ertuğrul’un (o zaman “henüz nev-civan”, doksan üç yaşında öldü: Neşrî, I, 64, 78) Selçuklu Sultanı Alâeddin’e bir savaşında yardımcı olduğu rivayeti (Âşıkpaşazâde, s. 92-93; Neşrî, I, 62) aslında tarihî bir gerçeğin belirsiz bir hâtırasını yansıtır. Nitekim İznik Laskaris hükümdarlarından III. Ioannes Vatatzes döneminde (1222-1254) uç Türkler’iyle bilhassa 1225-1231 yılları arasında savaş alevlenmiş, I. Alâeddin Keykubad Bitinya (Bithynia) uç bölgesine gelerek mücadeleye katılmıştır. Bizans kaynakları ve Suriyeli İbn Nazîf kroniği Alâeddin’in seferleri hakkında kesin deliller sağlamaktadır. İbn Nazîf, Sultan Alâeddin’in Vatatzes’e karşı savaşta bazı kaleleri fethettiğini zikreder. Osmanlı rivayetinde (Neşrî, I, 64) Sultan Alâeddin’in Karacahisar’ı fethi hakkındaki bilgi bu çerçevede tarihî bir gerçeklik kazanır. İbn Nazîf’e göre Bizans-Selçuklu mücadelesi Alâeddin’in “büyük kaleleri” fethi üzerine 1227’de başlamış, fakat Vatatzes Selçuk ordusunu bozmuş, savaş kesin bir sonuca ulaşmadan 1229’da devam etmiş, Celâleddin Hârizmşah’ın Selçuklu doğu topraklarını tehdit etmesi (Yassıçimen savaşı, 1230) ve ertesi yıl bir Moğol ordusunun Sivas’a kadar gelmesi üzerine Alâeddin Keykubad barış yapmıştır (1231). Alâeddin’in 622’ye (1225) doğru Ankara uç bölgesine geldiği hakkında kanıtlar mevcuttur. Ona ait Akköprü kitâbesi 619 (1222) tarihini taşır ve Ankara Kalesi’nde Alâeddin’e nisbet edilen bir cami vardır. Alâeddin ayrıca Konya’dan Ankara’ya gelişinde Şereflikoçhisar’da ve Beypazarı’nda camiler yaptırmıştır (622/1225). Ertuğrul’un Sultan Alâeddin ile bu bölgeye geldiği rivayeti Yazıcızâde’nin eserinde yer alır.

Ertuğrul’un Alâeddin Keykubad’a bir savaşta yardımcı olduğu, sultan tarafından



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir