TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - MOLLA FENÂRÎ ::.

cilt: 30; sayfa: 246
[MOLLA FENÂRÎ - İbrahim Hakkı Aydın]


II. Murad tarafından Molla Fenârî ailesine verilmiş, daha sonra bütün ilmiye ailelerine teşmil edilmiştir.

Eserleri. 1. ǾAynü’l-aǾyân (Tefsîru Sûreti’l-Fâtiĥa). İşârî tefsir türünün örneklerinden olup Karamanoğlu Mehmed Bey’e ithaf edilmiştir. Eserde tefsir usulüne dair geniş bir mukaddime yer almaktadır. Çeşitli kütüphanelerde yazma nüshaları bulunan kitabın müellif hattı olduğu tahmin edilen nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (Mahmud Paşa, nr. 9). İstanbul’da basılan (1325) eser üzerinde Zülfikar Durmuş, Şemsüddin Muhammed b. Hamza el-Fenârî’nin Hayatı ve Aynü’l-A’yân Adlı Eserinin Tahlili adıyla yüksek lisans çalışması yapmıştır (1992, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). 2. TaǾlîķāt Ǿalâ evâǿili’l-Keşşâf. Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinin Fâtiha sûresiyle Bakara sûresinin bir bölümüne yazılmış ta‘likattır (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 183). 3. Fuśûlü’l-bedâyiǾ*. Usûl-i fıkha dair bu eser müellifin en meşhur çalışmalarından biri olup iki cilt halinde basılmıştır (İstanbul 1289). 4. Şerĥu’l-Ferâǿiżi’s-Sirâciyye. Hanefî fakihi Secâvendî’ye ait eserin en güzel şerhlerinden biridir (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 2524; Giresun Yazmaları, nr. 117; Yazma Bağışlar, nr. 318; Lâleli, nr. 1310/1, 1311/1). 5. Şerĥu Telħîśi’l-CâmiǾi’l-kebîr fi’l-fürûǾ. Hanefî fakihi Hılâtî’nin, Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’nin el-CâmiǾu’l-kebîr’inin muhtasarı olan Telħîśü’l-CâmiǾi’l-kebîr adlı eserinin bir bölümünün şerhidir (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 962, 963/2; Yenicami, nr. 482/2). 6. Şerĥu Fıķhi’l-Keydânî (Süleymaniye Ktp., Dârülmesnevî, nr. 512/22). 7. Miśbâĥu’l-üns beyne’l-maǾķūl ve’l-meşhûd fî şerĥi Miftâĥi’l-ġayb. Sadreddin Konevî’ye ait eserin şerhi olup Muhammed Hâcevî tarafından neşredilmiştir (Tahran 1374 hş.). Bu neşirde Mirza Hâşim el-Üşkûrî, Âyetullah Humeynî, Seyyid Muhammed el-Kummî, Âgā Muhammed Rızâ Kumişeî, Hasanzâde Âmilî gibi şahısların ta‘likatına da yer verilmiştir. Ayrıca eseri Hâcevî Farsça’ya tercüme etmiştir (Tahran 1374 hş.). Âyetullah Humeynî’nin ta‘likatı ayrıca Dâvûd-i Kayserî’nin Fuśûśü’l-ĥikem şerhine yaptığı ta‘likatla birlikte yayımlanmıştır (TaǾlîķāt Ǿalâ şerĥi Fuśûśi’l-ĥikem ve Miśbâĥi’l-üns, Kum 1365 hş.). 8. Şerĥu dîbâceti’l(muķaddimeti’l)-Meŝnevî (İstanbul 1288). 9. Sûfiyyenin Libâs ve Etvâr ve Meslekine Dair İtirâzâta Reddiye (Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, nr. 71). 10. Taĥķīķu ĥaķāǿiķi’l-eşyâǿ ve deķāǿiķi’l-Ǿulûm ve’l-ârâǿ (Risâle fi’t-taśavvuf, el-Muķaddimâtü’l-Ǿaşere). Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin el-Fütûĥâtü’l-Mekkiyye’sinde yer alan ve “künnâ hurûfen âliyât” şeklinde başlayan beytin şerhi olup Muhammed Hâcevî tarafından yapılan Farsça tercümesiyle birlikte neşredilmiştir (Terceme ve Metn-i Şerĥ-i RubâǾî-i Şeyħ-i Ekber Muĥyiddîn ǾArabî, Tahran 1375 hş.). 11. TaǾlîķa Ǿalâ Iśŧılâĥâti’ś-śûfiyye. Kâşânî’nin eserine bir ta‘liktir (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4802/2). 12. el-Fevâǿidü’l-Fenâriyye. Esîrüddin el-Ebherî’nin Îsâġūcî (er-Risâletü’l-Eŝîriyye) adlı mantık kitabına yazılan şerhlerin en meşhurlarından olan eser Osmanlı medreselerinde son zamanlara kadar okutulmuştur (İstanbul 1253, 1263, 1266, 1269). Bu şerh üzerine yapılan hâşiyeler arasında Kul (Kavil) Ahmed diye tanınan Ahmed b. Muhammed b. Hıdır’ın Kul Ahmed’i ve Burhâneddin b. Kemâleddin Bulgarî’nin el-Fevâǿidü’l-Burhâniyye’si önemlidir. Molla Fenârî’ye ait şerhin mukaddimesi Mehmed Emin Şirvânî tarafından tahşiye edilerek Cihetü’l-vaĥde adıyla basılmıştır (İstanbul 1307). 13. ǾAvîśâtü’l-efkâr fi’ħtibâri üli’l-ebśâr. Kelâm, ferâiz, fıkıh ve âdâb olmak üzere dört bölümden meydana gelmektedir (İstanbul 1304). 14. Ĥâşiye Ǿale’đ-Đavǿ. Mutarrizî’nin nahiv ilmine dair el-Miśbâĥ adlı eserine Tâceddin el-İsferâyînî’nin yaptığı şerh üzerine yazılmış bir hâşiyedir (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 2510/2). Bazı araştırmacılar bu nüshanın Fenârî’ye aidiyetinin ihtiyatla karşılanması gerektiği görüşündedir (meselâ bk. Gülle, Şemseddin Muhammed b. Hamza, s. 77-78). 15. el-Ǿİşrûn ķıŧǾa fi’l-Ǿişrîne Ǿilmen. Müellifin oğlu Mehmed Şah tarafından Şerĥu Manžûmeti’l-elġāz li’l-fârih adıyla şerhedilmiştir. 16. Esâśü’ś-śarf fî Ǿilmi’t-taśrîf. Mehmed Şah bu esere de Teǿsîsü’l-ķavâǾid ĥarfen bi-ĥarf fî şerĥi maķāśıdı Esâsi’ś-śarf adıyla bir şerh yazmıştır.

Molla Fenârî’nin kaynaklarda adı geçen diğer eserlerinden bazıları da şunlardır: Şerĥu Muħtaśari’l-Mevâķıf, TaǾlîķāt Ǿalâ Şerĥi’l-Mevâķıf, Baĥŝ fi’n-nâsiħ ve’l-mensûħ min tefsîri’l-Fâtiĥa, Ĥâşiye Ǿalâ Ĥırzi’l-emânî, Ĥâşiye Ǿalâ Şerĥi’ş-Şemsiyye, Risâle fî âdâbi’l-baĥŝ, Risâle fî mâhiyyeti’ş-şeyâŧîn ve’l-cin, Risâle fî menâķıbi’ş-Şeyħ ǾAlâǿiddîn en-Naķşibendî, Şerĥu’l-Fevâǿidi’l-Ġıyâŝiyye, Risâle fî ricâli’l-ġayb, Risâle fî beyâni vaĥdeti’l-vücûd, Mürşidü’l-muśallî.

Bazı kaynaklarda (meselâ bk. Keşfü’ž-žunûn, I, 184) ve kütüphane kayıtlarında (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 2781; Hüsrev Paşa, nr. 482; Fâtih, nr. 3677) Molla Fenârî’ye nisbet edilen Ünmûzecü’l-Ǿulûm adlı eserin müellifin oğlu Mehmed Şah’a, Ĥâşiye Ǿalâ Şerĥi’l-Miftâĥ li’s-Seyyid (TaǾlîķa Ǿalâ Şerĥayi’s-Seyyid ve’s-SaǾd) isimli çalışmanın da (Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1804; Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2845, 2850/1; Cârullah Efendi, nr. 1790/1) Ali Fenârî veya Ali b. Fenârî’ye ait olduğu tesbit edilmiştir (Gülle, Şemseddin Muhammed b. Hamza, s. 75-76).

BİBLİYOGRAFYA:

İbn Hacer, İnbâǿü’l-ġumr, VIII, 243-245; Taşköprizâde, eş-Şeķāǿiķ, s. 22-29; Keşfü’ž-žunûn, I, 184, 647, 648, 867, 882; II, 1299, 1655, 1894; Belîğ, Güldeste, s. 239-242; Devhatü’l-meşâyih, s. 3-5; Leknevî, el-Fevâǿidü’l-behiyye, s. 166-167; Sicill-i Osmânî, III, 159; Osmanlı Müellifleri, I, 390-392; İlmiyye Salnâmesi (haz. Seyid Ali Kahraman v.dğr.), İstanbul 1998, s. 283-287; Brockelmann, GAL, II, 303-304; Suppl., II, 328-329; Abdülhak Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim, İstanbul 1943, s. 3-4; Hediyyetü’l-Ǿârifîn, II, 188-189; Ziya Şakir,



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir