TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız
 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - MİLEL ve NİHAL ::.

cilt: 30; sayfa: 58
[MİLEL ve NİHAL - Ömer Faruk Harman]


mensuplarını saymaktadır (el-Milel, I, 11, 13). Dolayısıyla Şehristânî’de nihal kelimesi sadece mezhep ve felsefî ekolleri değil bâtıl dinleri de belirtmektedir. Şu halde milel genel olarak dinleri, nihal ise aynı dinin içindeki farklı düşünce şekillerini, mezhepleri ifade etmektedir (Monnot, s. 12). Zamanımıza ulaştığı tesbit edilebilen ve bu adı taşıyan eserlerin ilki Mu‘tezilî Nâşî el-Ekber’in (ö. 293/906) Kitâbü Uśûli’n-niĥal’idir.

İslâm tarihi boyunca din ve mezhepleri konu edinen eserlere “makālât, diyânât, fırak” gibi isimler verilmişse de bu literatüre ait en meşhur adlandırma milel ve nihal şeklindedir. Önceleri makālât ismiyle kitaplar kaleme alınırken bu dönemi, çeşitli fırkaların teşekkül ettiği ve her fırkanın itikadî görüşlerinin tenkide tâbi tutulduğu fırak veya milel ve nihal eserleri dönemi takip etmiş, II. yüzyıldan itibaren bu isimleri taşıyan kitaplar kaleme alınmıştır (Mezhepler Arasındaki Farklar, tercüme edenin önsözü, s. XVI-XXI).

Milel ve nihal başlıklı eserler, diğerlerinden farklı olarak yalnızca İslâm fırkalarını değil aynı zamanda diğer dinleri ve bu dinlerin mezheplerini de incelemektedir. Çünkü İslâm hâkimiyetinin genişlemesine paralel olarak müslümanlar farklı inanç mensuplarıyla karşılaşmıştır. Bu da gerek kendi hâkimiyetlerinde yaşayan gerekse komşu oldukları çeşitli din ve mezheplere mensup insanların inançlarını değerlendirme zaruretini ortaya çıkarmıştır. Dolayısıyla İslâm dışı dinlerle ilgili araştırmalar çok erken dönemlerden itibaren başlamıştır. Hem İslâm’ın zuhuru esnasında Arap yarımadasında muhtelif din mensuplarının bulunuşu hem de Kur’an’ın bu dinlerin mensuplarıyla ilgili bilgi vermesi, diğer taraftan müslümanların İslâm’ı başka din mensuplarına tebliğ etme görevi, ayrıca zaman içinde ortaya çıkan farklı yorum ve telakkilerin değerlendirilmesi zorunluluğu çeşitli din ve mezheplerle ilgili eserlerin kaleme alınmasına sebep olmuştur.

Milel ve nihal şeklindeki adlandırma, özellikle IV. (X.) yüzyıldan bu yana sadece bir bölüm adı olarak değil aynı zamanda kitap adı olarak da kullanılmaktadır. Bu isim muhtemelen ilk defa, Hârizmî’nin (ö. 387/997) Mefâtîĥu’l-Ǿulûm adlı eserinin bir bölümünün adı olarak “Fî esâmi erbâbi’l-milel ve’n-niĥal el-muĥtelife” şeklinde geçmekte ve burada kendilerine müstakil bölümler ayrılan İslâm, Hıristiyanlık ve Yahudiliğin dışında ateistler, Budistler, Brahmanlar, Sâbiîler, Mecûsîler vb. ele alınmaktadır (bk. HÂRİZMÎ, Muhammed b. Ahmed).

Bilindiği kadarıyla el-Milel ve’n-niĥal adını taşıyan ilk eser Abdülkāhir el-Bağdâdî’nin (ö. 429/1037-38) kitabıdır. Bağdâdî, el-Farķ beyne’l-fıraķ isimli kitabında kısaca temas ettiği konuları burada daha ayrıntılı biçimde ele aldığını belirtmekte ve yapılan atıflardan günümüze intikal etmeyen bu eserinde bütün din ve inançlara yer verildiği anlaşılmaktadır. Brockelmann’ın el-Milel ve’n-niĥal’e ait olduğunu ileri sürdüğü yazma nüshanın bu esere ait bulunmadığı, Albert Nasrî Nâdir’in el-Milel ve’n-niĥal adıyla neşrettiği kitabın da (Beyrut 1970) Bağdâdî’nin eseri olmasının şüpheli görüldüğü belirtilmektedir (EI² [Fr.], VII, 55; Gimaret, Livres des religions et des sectes, I, 11-12; ayrıca bk. ABDÜLKĀHİR el-BAĞDÂDÎ).

V. (XI.) yüzyılda kaleme alınan eserlerden biri de İbn Hazm’ın Kitâbü’l-Faśl (fiśal) fi’l-milel ve’l-ehvâǿ ve’n-niĥal’idir. İbn Hazm eserinde milel ve nihal kavramlarını açıklamamakta, ancak birinci bölümde sofistler, dehrîler, filozoflar, Mecûsîler, düalistler, Brahmanlar, yahudiler ve hıristiyanlara yer verdikten sonra İslâm’a muhalif olan mileli ele aldığını, ardından İslâm içindeki fırka ve grupları inceleyeceğini belirtmektedir (el-Faśl, II, 263; ayrıca bk. el-FASL). İbn Hazm’ın talebesi Sâid el-Endelüsî, Hint dinleriyle ilgili Maķālâtü ehli’l-milel ve’n-niĥal adlı bir eser kaleme aldığını belirtmektedir (EI² [Fr.], VII, 55). Şehristânî’nin yazdığı el-Milel ve’n-niĥal ise türünün en önemli eserlerindendir (bk. el-MİLEL ve’n-NİHAL).

Fahreddin er-Râzî’ye nisbet edilen Kitâbü’l-Milel ve’n-niĥal adlı bir eserden bahsedilmekte olup bunun, müellifin İǾtiķādâtü firaķi’l-müslimîn ve’l-müşrikîn adıyla neşredilen kitabı olduğu belirtilmektedir (a.g.e., VII, 55; ayrıca bk. FAHREDDİN er-RÂZÎ). Zeydî imamı Ahmed b. Yahyâ b. Murtazâ’nın da Kitâbü’l-Milel ve’n-niĥal adını taşıyan bir eseri vardır (a.g.e., VII, 55-56). Diğer taraftan Şehfûr b. Tâhir el-İsferâyînî ve Bâkıllânî’nin de el-Milel ve’n-niĥal isimli kitaplarından bahsedilmektedir (Keşfü’ž-žunûn, II, 1820-1821). Onun et-Tebśîr fi’d-dîn ve temyîzü’l-firķati’n-nâciye Ǿani’l-firaķi’l-hâlikîn’inde çeşitli İslâm fırkalarının yanında putlara, yıldızlara, ineğe tapanlarla dehrîler, Mecûsîler, Brahmanlar vb.ne de yer verilmektedir.

BİBLİYOGRAFYA:

Lisânü’l-ǾArab, “mll” ve “nĥl” md.leri; Kāmus Tercümesi, IV, 90-91, 108; Câhiz, Kitâbü’l-Ĥayevân, I, 6; IV, 206; Mes‘ûdî, et-Tenbîh, s. 4, 155, 334; Bağdâdî, Mezhepler Arasındaki Farklar (trc. Ethem Ruhi Fığlalı), Ankara 1991, tercüme edenin önsözü, s. XVI-XXI; İbn Hazm, el-Faśl (Umeyre), II, 263; Şehristânî, el-Milel ve’n-niĥal, Beyrut 1975, I, 11, 13, 38; Keşfü’ž-žunûn, II, 1820-1821; Şevkânî, Fetĥu’l-ķadîr, Beyrut 1412/1991, III, 228-229; T. Izutsu, Kur’ân’da Allah ve İnsan (trc. Süleyman Ateş), Ankara 1975, s. 216-217; D. Gimaret, “Le livre des religions et des sectes”, Livres des religions et des sectes, Paris 1986, I, 11-14; a.mlf., “al-Milal wa-l-Niĥal”, EI² (Fr.), VII, 54-56; G. Monnot, Islam et religions, Paris 1986, s. 12, 31, 66, 70, 75; F. Buhl - [C. E. Bosworth], “Milla”, EI² (Fr.), VII, 61; M. O. H. Ursinus, “Millet”, a.e., VII, 61-64; Günay Tümer, “Din”, DİA, IX, 313.

Ömer Faruk Harman  


el-MİLEL ve’n-NİHAL

(الملل والنحل)

Şehristânî’nin (ö. 548/1153) dinler, mezhepler ve felsefe tarihine dair eseri.

Kitabın ne zaman tamamlandığı belli olmamakla birlikte I. cildin sonuna doğru verilen tarihe göre 1127-1128 yıllarında kaleme alınmış, müellifin MuśâraǾatü’l-felâsife isimli eserindeki ifadeye göre Ebü’l-Kāsım Mecdüddin Ali b. Ca‘fer b. Ali el-Mûsevî’ye, el-Milel ve’n-niĥal’in bazı yazma nüshalarına göre ise Vezir Ebü’l-Kāsım Nasîrüddin Mahmûd b. Muzaffer el-Mervezî’ye ithaf edilmiştir.

el-Milel ve’n-niĥal beş alt başlıktan (mukaddime) oluşan bir giriş ile iki ana bölümden meydana gelmekte, birinci bölümde vahiy kaynaklı dinlerle bu dinlerin mezhepleri, ikinci bölümde akıl kaynaklı inanç ve görüşler ele alınmaktadır. Girişte yer alan beş mukaddimenin ilkinde eserin yazılış amacının inanç ve doktrin açısından insanların durumunu ele almak olduğu belirtilerek insanlar kitâbî din mensupları (ehlü’d-diyânât ve’l-milel, er-bâbü’d-diyânât ve’l-milel) ve şahsî görüşlerine tâbi olanlar (ehlü’l-ehvâi ve’n-nihal) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bunların ayrıca fırkalara bölündüğü, Hz. Peygamber’in hadisine göre müellifin birinci gruptakilerden saydığı Mecûsîler’in yetmiş, yahudilerin yetmiş bir, hıristiyanların yetmiş iki ve müslümanların yetmiş üç fırkaya ayrıldığı nakledilmekte, ikinci gruptaki fırkaların sayısının ise bilinmediği kaydedilmektedir. İkinci mukaddimede İslâm fırkalarının tasnifinde söz konusu



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir