TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - KAZVÎNÎ, Zekeriyyâ b. Muhammed ::.

cilt: 25; sayfa: 160
[KAZVÎNÎ, Zekeriyyâ b. Muhammed - Cevat İzgi]


 


KAZVÎNÎ, Zekeriyyâ b. Muhammed

(زكريّا بن محمد القزويني)

Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd el-Kazvînî (ö. 682/1283)

Ünlü coğrafyacı.

Rebîülâhir 598’de (Ocak 1202) Kazvin’de doğdu. Ensârî ve Enesî nisbeleriyle de anılmasından soyunun ensardan Enes b. Mâlik’e dayandığı anlaşılmaktadır. Gençlik yıllarında tahsil için Dımaşk’a gitti ve orada Muhyiddin İbnü’l-Arabî ile tanıştı (630/1233). Öğrenim hayatıyla ilgili pek az bilgi bulunmakla birlikte Âŝârü’l-bilâd ve aħbârü’l-Ǿibâd adlı eserinin çeşitli yerlerinden ve ǾAcâǿibü’l-maħlûķāt’ın müellif nüshasının kenarındaki bir kayıttan Musul’da Esîrüddin el-Ebherî’nin öğrencisi olduğu ve onu hendese ilminde en büyük üstat olarak tanıdığı öğrenilmektedir. Halife Müstansır-Billâh döneminin (1226-1242) sonlarına doğru Bağdat’a gitti ve Hille kadılığına tayin edildi. 652 (1254) yılında da kendisi istemediği halde Vâsıt kadılığına getirildi. Bu görevde iken Bağdat Hülâgû tarafından ele geçirildi (656/1258). Kazvînî Vâsıt’ta vefat etmiş (7 Muharrem 682/7 Nisan 1283) ve cenazesi Bağdat’a götürülerek orada toprağa verilmiştir. Batılılar’ın “Araplar’ın Plinius’u” dedikleri Kazvînî’nin eserlerini kaleme alırken kullandığı malzeme kendi gözlemlerinden çok o dönemde yaygın olan ve Helenistik çağdan intikal eden bilgilere, ayrıca gezgin ve tâcirlerden işittiklerine dayanır.

Eserleri. 1. ǾAcâǿibü’l-maÅlûķāt* ve ġarâǿibü’l-mevcûdât. Günümüze ulaşan iki eserinden biri ve daha meşhuru olup İlhanlı veziri, münşî ve tarihçi Atâ Melik Cüveynî’ye sunulmuştur. Kahire’de tarihsiz bir baskısı yapılan eser Wüstenfeld tarafından neşredilmiş (Göttingen 1848), ayrıca Demîrî’nin Ĥayâtü’l-ĥayevân’ının kenarında (Kahire 1305) ve sonunda (Kahire 1398/1978) basılmıştır. Hermann Ethé eseri Almanca’ya çevirmiştir (Leipzig 1868). Eserin Farsça ve Türkçe’ye de çeşitli tercümeleri yapılmıştır. 2. Âŝârü’l-bilâd ve aħbârü’l-Ǿibâd. Bir önsöz ve üç mukaddimeden sonra yedi iklimin ele alındığı bir coğrafya kitabıdır. Aralarında Ebû Hâmid el-Gırnâtî, İbnü’l-Fakīh, Yâkūt el-Hamevî, İbnü’d-Delâî, Ebû Dülef el-Hazrecî, Bîrûnî ve Mes‘ûdî’nin eserlerinin de bulunduğu kırk dolayında kaynaktan istifade edilerek yazıldığı anlaşılan eserin önsözünde yeryüzü şekilleri, iklim çeşitleri, milletler ve ülkeler hakkında çeşitli bilgiler verilmekte, ayrıca her bölgedeki canlı ve cansız varlıkların sahip oldukları özelliklere, ilginç olaylara ve tarihî şahsiyetlere dikkat çekilerek yer yer bu şahsiyetlere ait menkıbeler anlatılmaktadır. Coğrafya kadar kültür tarihi açısından da önem taşıyan eserin birinci mukaddimesinde insanın sosyal bir varlık olduğu ve sosyalitesini ancak bir topluluk içinde gerçekleştirebileceği, bunun için de mesleklerin ve iş bölümünün gerekliliği üzerinde durulur. İkinci mukaddimede yeryüzünün çeşitli coğrafî bölgelere ve farklı iklimlere ayrılmasının varlık türleri üzerindeki etkileri, üçüncü mukaddimede Bîrûnî kaynak gösterilerek yerkürenin ekvatorla nasıl iki yarım küreye ayrıldığı, kuzey ve güney yarım kürelerin iklim açısından arzettikleri özellikler ve meskûn bölgeler hakkında bilgi verilir. Müellif yedi iklimin coğrafî dağılımını, her birinin saat farklarını, enlem ve boylam açısından konumlarını izah ettikten sonra bu bölgelerde yer alan başlıca şehirleri alfabetik düzen içinde tanıtır ve bu arada tarihleri, ilmî ve kültürel hayatlarıyla ilgili ilginç tesbitlerde bulunur. Eser, Anadolu’nun birçok şehir ve kasabası ile Orta Asya Türk boyları hakkında geniş bilgi vermesi açısından da önemlidir. Âŝârü’l-bilâd’ın ayrı ayrı kaleme alınmış iki şekli bulunmaktadır. Bunlardan ilki 661’de (1263) telif edilen ǾAcâǿibü’l-büldân (Berlin, Staatsbibliothek, nr. 6043), ikincisi 674 (1275) tarihli Âŝârü’l-bilâd ve aħbârü’l-Ǿibâd’dır. İlim âleminden asıl itibar gören ve Wüstenfeld tarafından neşredilen edisyon (Geography / Cosmography, II: Āthār al-bilād, Göttingen 1848) ikincisidir. Dâru Sâdır’ın baskısı (Beyrut 1380/1960) Wüstenfeld neşrinin tıpkıbasımı mahiyetindedir. Âŝârü’l-bilâd, 806 (1403) yılında Abdürreşîd b. Sâlih b. Nûrî et-Tabîb el-Bakūvî tarafından Telħîśü’l-Âŝâr ve Ǿacâǿibü’l-meliki’l-ķahhâr adıyla özetlenmiş, Joseph de Guignes, Farsça’ya da çevrilmiş olan bu telhisin Fransızca bir tercümesini neşretmiştir (Notices et extrais des manuscrits de la Bibliothèque du Roi, Paris 1788, II, 386-545). Telħîśü’l-Âŝâr’ı ayrıca Ziyâeddin Bünyatof tahkikli metin halinde yayımlamıştır (Moskova 1971). Âŝârü’l-bilâd’ın XVII. yüzyılda Muhammed Murad b. Abdurrahman tarafından yapılan Farsça tercümesi neşredilmiş (Tahran 1371 hş.), eserdeki Türkler’le ilgili bazı kısımlarda Ramazan Şeşen tarafından Beyrut 1960 baskısına dayanılarak Türkçe’ye çevrilmiştir (bk. bibl.).

Ziriklî, Kazvînî’ye Ħıŧaŧu Mıśr adında bir eser daha nisbet etmekteyse de (el-AǾlâm, III, 46) diğer kaynaklarda buna rastlanmamaktadır. Müfîdü’l-Ǿulûm ve mübîdü’l-hümûm adlı eserle (Kahire 1310, 1323, 1331, 1353; Dımaşk 1323) onun bir bölümü olan el-Mekârim ve’l-mefâħir (Kahire 1354) adındaki risâle Ebû Bekir el-Hârizmî’ye nisbet edilerek birçok defa yayımlanmışsa da M. Abdülkādir Atâ eserin Zekeriyyâ b. Muhammed el-Kazvînî’ye ait olduğunu ispat etmiş ve dört yazma nüshasına dayanarak ilmî neşrini gerçekleştirmiştir (Beyrut 1405/1985).

BİBLİYOGRAFYA:

Zekeriyyâ b. Muhammed el-Kazvînî, Âŝârü’l-bilâd, Beyrut, ts. (nşr. Dâru Sâdır); İbnü’l-Fuvatî, Telħîśu MecmaǾi’l-âdâb (nşr. Mustafa Cevâd), Dımaşk 1963, IV/2, s. 725; Safedî, el-Vâfî, XIV, 206; İbn Tağrîberdî, el-Menhelü’ś-śâfî, V, 365; Ali Paşa Mübârek, el-Ħıŧaŧü’t-Tevfîķıyye, Kahire 1306, X, 83; Serkîs, MuǾcem, II, 1507-1508; Brockelmann, GAL, I, 481; Suppl., I, 882-883; Ziriklî, el-AǾlâm (Fethullah), III, 46; Azzâvî, et-TaǾrîf bi’l-müǿerriħîn fî Ǿahdi’l-Moġol ve’t-Türkmân, Bağdad 1376/1957, I, 114-116; Sarton, Introduction, II/2, s. 868-870; S. Maqbul Ahmad, “al-Qazwīnī”, DSB, XI, 230-233; Ramazan Şeşen, İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1985, s. 144-152; M. Kowalska, “The Sources of al-Qazwīnī’s Āthār al-Bilād”, FO, VIII (1967), s. 41-48; Streck, “Kazvînî”, İA, VI, 528-532; T. Lewicki, “al-Ķazwīnī”, EI² (İng.), IV, 865-867.

Cevat İzgi  


KAZZÂZ

(القزّاز)

Ebû Abdillâh Muhammed b. Ca‘fer b. Ahmed el-Kazzâz el-Kayrevânî et-Temîmî en-Nahvî (ö. 412/1021)

Arap dili âlimi, edip ve şair.

321 (933) veya 322 yılında Kayrevan’da doğdu. Kazzâz el-Kayrevânî ve Kazzâz en-Nahvî diye tanınır. Öğrencisi İbn Reşîķ’in onu hiçbir eserinde “Kazzâz” (ipekçi) lakabıyla anmaması, ayrıca diğer kaynaklarda ipekçilikle meşgul olduğunun kaydedilmemesi bu kelimenin “Kuzzâz” (kusursuz, nazik, kibar) olabileceğini düşündürmektedir.

Kazzâz, Kayrevan’da Ebû Muhammed Hasan b. Muhammed ed-Derâvînî, Ebü’l-Kāsım İbnü’l-Vezzân İbrâhim b. Osman el-Kayrevânî ve Ebû Muhammed Abdülazîz b. Ebû Sehl el-Huşenî gibi âlimlerden