TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - KAZAN ::.

cilt: 25; sayfa: 136
[KAZAN - İsmail Türkoğlu]


bulunuyordu. 1871 yılında Kazan’da ilk Tatarca salnâme (kalendar) Kayyûm Nâsırî tarafından çıkarılmaya başlandı. 1905 I. Rus İhtilâli’nden sonra başlayan yumuşama döneminden 1917 yılına kadar Kazan’da otuza yakın Arap harfli gazete ve dergi çıkmaktaydı.

Bugün aynı zamanda bir endüstri merkezi de olan Kazan’da Kazan Üniversitesi, Pedagoji Üniversitesi, bir teknik üniversite, konservatuvar ve çeşitli yüksek okullar, İlimler Akademisi’ne bağlı çeşitli enstitüler bulunmaktadır. Aliasker Kemal, Kerim Tinçurin, Mûsâ Celil, Kaçalov drama tiyatrosu şehirdeki en büyük tiyatrolardır. Tukay, Lenin, Mûsâ Celil, Gorki ve Devlet Müzesi (700.000 parça koleksiyona sahiptir) şehirdeki önemli müzelerdir. Ayrıca 1990’dan sonra Kazan’ın hemen her mahallesinde inşa edilmeye başlanan değişik mimarideki küçük cami ve kiliseler de şehre çok dinli bir kimlik vermiştir.

Devlet Müzesi, Tukay Müzesi, Millî Kütüphane binası, opera binası, Mercânî, Apanay, Burnay, Ecim (Azimov), Peçen Pazarı ve Sultan camileriyle Saint Pavel ve Saint Pyotr kiliseleri Kazan’daki önemli tarihî eserlerdir. Kazan’da 200’e yakın Tatarca, Rusça, Çuvaşça gazete ve dergi çıkmaktadır. Şehr-i Kazan, Vatanım Tatarstan, Respublika Tatarstan, Veçernaya Kazan, Kazan Utları, Süyünbike, Maarif, Miras ve İdil bunların en önemlileridir.

Kazan 1437-1552 yılları arasında Kazan Hanlığı’nın, 1708-1920 yılları arasında Kazan vilâyetinin (guberniya) merkezi, 27 Mayıs 1920’de Tataristan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin, 30 Ağustos 1990’da Tataristan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin, 7 Şubat 1992’den itibaren de Rusya Federasyonu’na bağlı Tataristan Cumhuriyeti’nin başşehri oldu.

2000 yılına ait verilere göre şehirde 1.101.007 kişi yaşamaktadır (şehirde 1897’de 130.000, 1923’te 158.000, 1939’da 406.000, 1959’da 667.000, 1970’te 869.000 kişi vardı). Nüfusun yaklaşık % 40,5’i Tatar, % 51,7’si Rus’tur. Ayrıca Başkırt, Çuvaş, Mari, Mordvin ve Udmurt gibi değişik etnik gruplar da yaşamaktadır. Şehirde uluslararası bir havalimanı, İdil nehri kenarında bir limanı ve Rusya Federasyonu’nun Avrupa kısmını Sibirya’ya bağlayan bir tren istasyonu bulunmaktadır.

BİBLİYOGRAFYA:

Karl Fuks, Kazan Tarihi (trc. Necip Halfin), Kazan 1908; İdil Nehrinde Yoldaş (haz. Şerafeddin Şehidullin), Kazan 1908, s. 49-65; Ş. Ahmer, Matbacılık Tarihi, Kazan 1909, s. 54-70; Abdullah Battal Taymas, Kazan Türkleri (İstanbul 1925), Ankara 1988; Gomer Sattarov, Ni Öçen Şulay Atalgan, Kazan 1971, s. 3-47; M. Fehner, Velikie Bulgarı Kazan Sviyajsk, Moskova 1978, s. 53-212; İstoriya Kazani, Kazan 1988-91, I-II; Ravil Fahretdinov, Mondadır Beznen Babaylar, Kazan 1992, s. 96-103; Nadir Devlet, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi: Çağdaş Türkîler, İstanbul 1993, (ek cilt), s. 226-245; a.mlf., Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905-1917), Ankara 1999, s. 4-8, 279-282; Drevniyaya Kazan, Glazami Sovremennikov i İstorikov, Kazan 1996; Reşid Rahmeti Arat, “Kazan”, İA, VI, 519-522; a.mlf., “Matbuat / Kazan Türkleri”, a.e., VII, 380-384; W. Barthold - [A. Bennigsen], “Ķāzān”, EI² (İng.), IV, 849-850; “Kazan”, Tatarskiy Entsiklopediçeskiy Slovar, Kazan 1999, s. 253-254.

İsmail Türkoğlu  


KAZAN HANLIĞI

1437-1556 yılları arasında Karadeniz’in kuzeyinde İdil-Ural bölgesinde hüküm süren bir Türk devleti.

Adını Kazan şehrinden alan Kazan Hanlığı, Türk-İslâm muhitinin kuzeydoğu kısmında, önemli ulaşım yollarından birini teşkil eden İdil (Volga) nehrinin orta mecrasında eski İdil Bulgar Devleti sahası üzerinde kurulmuştur. Kazan Hanlığı’nın sınırlarını kesin biçimde belirtmek güçse de esas kısmı yaklaşık olarak bugün Rusya Federasyonu’na bağlı Tataristan, Çuvaşistan, Udmurt, Mari ve Başkırdistan özerk cumhuriyetleriyle Ulyanovsk (eski Simbir), Penza, Saratov, Kuybişev, Perm, Tambov ve Ryazan vilâyetlerini içine alıyordu. Güneyinde Astrahan Hanlığı, doğusunda ve güneydoğusunda Nogay Hanlığı, güneybatısında Kırım Hanlığı, batısında Moskova Knezliği, kuzeyinde Fin boylarıyla meskûn geniş alanlar ve kuzeydoğusunda Sibirya Hanlığı bulunuyordu.

Kazan Hanlığı’nın kuruluş tarihi konusunda iki farklı görüş vardır. Birinci görüşe göre hanlık, 1437 yılında Altın Orda hanlarından Uluğ Muhammed Han’ın tahtının elinden alınması üzerine Saray’dan ayrılarak Kazan iline gelmesiyle kurulmuştur. İkinci görüşe göre ise 1445’te Uluğ Muhammed Han’ın oğlu Mahmud’un hanlığın başına geçişiyle ortaya çıkmıştır. Hanlığın kuruluş süreci 1437-1445 yılları arasında tamamlanmış ve 1445’ten itibaren bağımsız bir devlet statüsüne kavuşmuştur.

Altın Orda’nın başşehri Saray’dan ailesi ve 3000 kadar askeriyle ayrılmak zorunda kalan Uluğ Muhammed Han tahtını yeniden ele geçirmek için faaliyete girişti. Önce Rus sınırındaki Belev’e giderek