TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - KÂŞGARLI MAHMUD ::.

cilt: 25; sayfa: 15
[KÂŞGARLI MAHMUD - Ömer Faruk Akün]


AOH, VII/2-3 (1957), s. 21-25; Robert Devereux, “Al-Kāshgharī and Early Turkish Islam”, MW, XLIX/1-4 (1959), s. 133-138; a.mlf., “Maĥmūd al-Kāshgharī and his Dīwān”, a.e., LII (1962), s. 82-96; Alessio Bombaci, Storia della Literatura Turci, Milano 1962, s. 91-97; (Fr. trc. I. Melikoff), Histoire de la littérature turque, Paris 1968, s. 68-75; Ħ. Ħasanov, Maħmud Kaşgariy. Heyatı ve Geografik Merosi, Toşkent 1963; Nihad Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1971, I/4, s. 250-257; A. N. Kononov, “Maħmud Kaşgarskiy i Ego Divanu lugat it-Türk”, ST, nr. 1 (1972), s. 3-17; S. G. Klyaştorny, “Epopa Mahmud Kaşkarskogo”, a.e., s. 18-23; C. G. Musabaev, “Kâşgarlı Mahmut’un Yaşamı Üzerine Yeni Veriler”, TDl., XXVII/253 (1972), s. 110-119; aslı: “Nekotorie Svedeniya o Jizni Maħmuda Kaşgari”, Issledovenia po Tyurkologii, Alma-Ata 1969, s. 48-62; “Kâşgarlı Mahmud”, TA (1974), XXI, 389-392; G. Hazai, “Genel Leksikografya Açısından Kâşgarlı Mahmut Hakkında Düşünceler”, Bilimsel Bildiriler 1972, Ankara 1975, s. 419-424; a.mlf., “al-Kāҗћharī”, EI² (İng.), 1979, IV, 699-701; Hamit Z. Koşay, “Divanü Lûgati’t-Türk’teki Terimlerden Örnekler”, Bilimsel Bildiriler 1972, Ankara 1975, s. 479-496; “Maħmud Kaşgari”, Kazak Sovet Ençiklopeadiyası, Almatı 1975, VII, 533; “Maħmud Koşgariy”, Uzbek Sovet Ençiklopediyesi, Toşkent 1976, VII, 91-93; “Mahmud Kaşgari”, Kırgız Sovet Ençiklopediyesi, Firunze 1979, IV, 201; Ulug E‘lim Mehmut Kaşkari ve Unun Heyatı, Keşker 1983; A. Bican Ercilasun, “Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânü Lugati’t-Türk”, Büyük Türk Klâsikleri, İstanbul 1985, I, 118-131; İbragim Mut‘i - Mirsultan Osmanov, “O rodine, jizni i grobiçe Maħmuda Kaşkarskogo”, ST, nr. 4 (1987), s. 79-89; Ebulfez Âmanoğlu Kuluyef, “Maħmud Kaşgarî”, Varlık, XV/89-2, Tehran 1993, s. 19-28; E. Tryarski, Kultura Ludów Tureckich w -wietle przekazu Maĥmudā z Kaszgaru (XI. w.), Warszawa 1993; Sultan Mahmut Kaşgarlı, “Büyük Türk Bilgini Kaşgarlı Mahmut’un Kişiliği ve Türk Bilinci”, Dil Dergisi, nr. 33, Ankara 1995, s. 10-15; K. Çorotegin, Maħmud Kaşgari (Barskani) yana Anın «Divanu Lugatit-Turk» Söz Yıgnağı (1072-1077), Bişkek 1997; Reşat Genç, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara 1997; Osman Fikri Sertkaya, “Son Bulunan Belgeler Işığında Kâşgarlı Mahmûd Hakkında Yeni Bilgiler”, Dîvânü lûgati’t-Türk Bilgi Şöleni Bildirileri, Ankara [2000], s. 130-146.

Ömer Faruk Akün  


KÂŞÎ

(الكاشي)

Gıyâsüddîn Cemşîd b. Mes‘ûd el-Kâşî (ö. 832/1429)

Uluğ Bey’in ilmî çevresine mensup matematikçi ve astronom.

Kâşân’da doğdu; Fars menşeli bir aileye mensuptur. Önceleri tıpla ilgilenmesine rağmen astronomi ve matematiğe duyduğu merak asıl mesleğini ikinci plana itmesine yol açtı. Bir müddet Kâşân’da yaşadıktan sonra Irâk-ı Acem’i dolaştı ve nihayet Uluğ Bey’in davetiyle Semerkant’a yerleşerek araştırmaları için gereken malî kaynağa ve ilmî ortama kavuştu. Ancak onun daha önce astronomi üzerinde ciddi çalışmalar yaptığı, bu konuda uzmanlaştığı ve Süllemü’s-semâǿ, Muħtaśar der Ǿİlm-i Heyǿet, Risâle der Şerĥ-i Âlât-ı Raśad ve Nüzhetü’l-ĥadâǿiķ gibi bazı eserlerini bu dönemde kaleme aldığı anlaşılmaktadır.

Kâşî’nin Semerkant’taki ilmî hayatı, Uluğ Bey’e olan şahsî yakınlığından dola-yı medreseyle değil daha ziyade sarayla bağlantılıdır. Onun babasına gönderdiği bir mektup söz konusu ilmî çevre, Uluğ Bey ve muhtemelen kendisini Semerkant’a davet ettiren Kadızâde-i Rûmî hakkında önemli bilgiler içermektedir. Bu mektubunda Kâşî, Semerkant matematik bilginleri içinde en önde gelenin Kadızâde olduğunu belirtmekte, ancak bazı ifadelerinden kendisini onun önünde gördüğü sezilmektedir. Yine bu mektuptan Uluğ Bey’in ona çok yakınlık gösterdiği, ilmî başarılarını takdir ettiği ve tavsiyelerine önem verdiği anlaşılmaktadır. Özellikle Uluğ Bey’in rasathânesinin proje ve inşa aşamalarında Kâşî’nin yaptığı tavsiyelerin önemli rolü olmuştur (Sayılı, s. 81, 86-87, 89, 90). Bu rasathânenin başına getirilen ve Uluğ Bey’in zîcinin hazırlanmasında büyük katkıları bulunan Kâşî 19 Ramazan 832’de (22 Haziran 1429) Semerkant’ta vefat etti.

Kâşî’nin matematik ve astronomi alanlarına olan katkıları çok önemlidir. Özellikle Miftâĥu’l-ĥisâb adlı kitabı Doğu matematikçilerinin yazdıkları eserlerin zirvesi sayılır (Sâlih Zeki, I, 185-186). Bu çalışmasında Kâşî, tam sayıların köklerini almanın genel bir metodunu ortaya koymakta ve buna günümüzde Rufini-Horner metodu denilmektedir. Yine bu eserinde ortaya koyduğu ve er-Risâletü’l-muĥîŧiyye’de geniş ölçüde uyguladığı ondalık kesirlerle ilgili metodu matematiğe gerçek bir katkı olarak değerlendirilmektedir. Her ne kadar ondalık kesirler daha önce Öklîdisî ve bazı Çinli bilginlerce kullanılmışsa da bu konuyu ilk defa ayrıntılı ve sistemli bir biçimde inceleyen âlim Kâşî’dir. Onun matematikteki önemli başarılarından biri de ondalık kesirleri kullanmak suretiyle Ç (pi) sayısının değerini seleflerinden daha kesin bir şekilde tesbit etmiş ve 2e’yi hem altmışlı (6; 16, 59, 28, 1, 34, 51, 46, 15, 50) hem de onlu (6,2831853071795865) sayı sistemine göre vermiş olmasıdır. Kâşî ayrıca bugün Newton’un adıyla anılan binomiali (iki terimli işlem) ilk çözen matematikçidir (Q. Mushtaq, XII/2 [1989], s. 80-81). Risâletü’l-veter ve’l-ceyb adlı eserinde 1 derecelik yayın sinüsünü (sin 1º) kendine has bir metotla hesaplaması da yine onun orijinal buluşlarındandır (Sâlih Zeki, s. 185). Öte yandan Miftâĥu’l-ĥisâb’da dördüncü derece denklemleri keşfettiğini ve bu konuda müstakil bir eser kaleme alacağını söylemiş, fakat bu sözünü yerine getirmesine ömrü yetmemiştir.

Astronomi alanında Kâşî, öncelikle Nasîrüddîn-i Tûsî’nin Zîc-i İlħânî’sini güncelleştirerek Zîc-i Ħâķānî adıyla yeniden düzenlemiştir. Ayrıca gök cisimlerinin hacmi ve mesafeleri hakkında ince hesaplamalar yapmış, bu konuda iki alet geliştirmiştir. Bunlardan “tabaku’l-menâtık” adını taşıyanı bir gezegen ekvatoryumudur ve gezegenlerin ekliptik enlem ve boylamlarını, arza uzaklıklarını, konumlarını ve geriye dönüşlerini hesaplamak için yapılmıştır. “Levhu’l-ittisâlât” adındaki diğeri ise lineer enterpolasyon (ara değeri bulma) işleminde kullanılmaktadır. Nüzhetü’l-ĥadâǿiķ’in Semerkant nüshasında tanıttığı bu aletler hakkında adı bilinmeyen bir yazar tarafından özel bir kitap yazılmış veSultan II. Bayezid’e ithaf edilmiştir (tıpkıbasım ve İng. trc. E. S. Kennedy, The Planetary Equatorium of Jamshīd Ghiyāth al-Dīn al-Kāshī [d. 1429], Princeton 1960).

Eserleri. 1. Süllemü’s-semâǿ fî ĥalli işkâlin vaķaǾa fi’l-muķaddimîn fi’l-ebǾâd ve’l-ecrâm. Gezegenlerin mesafe ve hacimlerinin hesaplanmasına dair olan eser vezir Kemâleddin Mahmûd’a sunulmuştur. Birçok yazma nüshasından en önemlisi Londra India Office’teki olup (nr. 755) Tahran’da taş baskısı yapılmıştır (1286). 2. Muħtaśar der Ǿİlm-i Heyǿet (Risâle der Heyǿet). Timur hânedanından Sultan İskender’e sunulmuştur; British Museum’da bir nüshası vardır (nr. 27261). 3. Zîc-i Ħâķānî der Tekmîl-i Zîc-i İlħânî. Nasîrüddîn-i Tûsî’nin Zîc-i İlħânî’sini tamamlayıcı nitelikte altı makaleden oluşmaktadır. Birçok nüshası içinde en önemlisi India Office’te kayıtlıdır (nr. 2232). 4. Risâle der Şerĥ-i Âlât-ı Raśad. 818’de (1415) yazılarak Sultan İskender’e ithaf edilmiştir. Ancak bu şahsın Timur hânedanından Şîraz Emîri İskender mi yoksa Karakoyunlu Türkmen Beyi İskender mi olduğu tartışmalıdır.