TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - KARMATÎLER ::.

cilt: 24; sayfa: 514
[KARMATÎLER - Sabri Hizmetli]


Kitâbü’n-Nuśre’sini de anmak gerekir (son üç eser hakkında bk. Poonawala, Biobibliography of IsmāǾīlī Literature, s. 38, 42, 86). Ayrıca Kādî Nu‘mân, Hamîdüddin el-Kirmânî, Ali b. Muhammed b. Velîd, İbrâhim b. Hüseyin el-Hâmidî gibi Karmatî müelliflerinin büyük çoğunluğu günümüze ulaşmamış eserleri vardır (Karmatî müellifleri ve eserleri hakkında geniş bilgi için bk. Tâhâ el-Velî, s. 159-222).

Karmatîler’in gelişmesiyle birlikte İslâm âlimleri onların inanç ve düşünce sistemlerine dair ya belli eserlerinde bölüm açarak yahut müstakil kitaplar yazarak reddiyeler kaleme almışlardır. İçlerinde Sâbit b. Eslem en-Nahvî, İbn Şâzân en-Nîsâbûrî, Kādî Abdülcebbâr, Gazzâlî, Takıyyüddin İbn Teymiyye gibi âlimlerin de bulunduğu birçok müellif bu konuda eser telif etmiştir. Tâhâ el-Velî bu müelliflerden yirmi beş kadarını eserleriyle birlikte tanıtmaktadır (a.g.e., s. 225-272). Burada, Karmatîler’i yakından tanımak maksadıyla onların mezheplerine girip kendileriyle ilgili tarihî mâlûmatın yanı sıra gözlemlerine dayalı bilgiler de veren İbn Mâlik el-Hammâdî’nin Keşfü esrâri’l-Bâŧıniyye ve aħbârü’l-Ķarâmiŧa ile (nşr. İ. Attâr el-Hasenî, Kahire 1939) Muhammed b. Hasan ed-Deylemî’nin Beyânü meźhebi’l-Bâŧıniyye (nşr. R. Strothmann, İstanbul 1938) adlı eserlerini de zikretmek gerekir.

Konuyla ilgili olarak gerçekleştirilen modern çalışmalardan, Karmatîler’in tarihiyle onların temel kaynakları ve haklarında yazılan reddiyeleri ele alan Tâhâ el-Velî’nin el-Ķarâmiŧa adlı eseri önemli sayılmaktadır (Beyrut 1981). Ayrıca Mustafa Gālib’in el-Ķarâmiŧa beyne’l-meddi ve’l-cezr (Beyrut, ts.), İsmâil el-Mîr Ali’nin el-Ķarâmiŧa (Beyrut 1403/1983) ve Hasan Bezzûz’un el-Ķarâmiŧa beyne’d-dîn ve’ŝ-ŝevre (Beyrut 1997) adlı eserleri de sayılabilir. Batılı müelliflerin çalışmalarına gelince Louis Massignon, Karmatîler hakkında eser yazan yahut ilgili eserlerinde konuya genişçe yer veren otuza yakın şarkiyatçının çalışmasından söz eder (A Volume of Oriental Studies, s. 337-338). Bu hususta onun kaydetmediği Samuel Miklos Stern, Wilfred Madelung, George T. Scanlon ve Wiladimir Ivanow gibi araştırmacıların çalışmaları da dikkate alınmalıdır (müelliflerin eserleri hakkında bk. EI² [İng.], IV, 665).

BİBLİYOGRAFYA:

Lisânü’l-ǾArab, “ķrmŧ” md.; Herodotos, Târih (trc. Müntekim Ökmen), İstanbul 1973, IV, 174, 183, 184; Nevbahtî, Fıraķu’ş-ŞîǾa, s. 61-64; Taberî, Târîħ (Ebü’l-Fazl), IX, 419; X, 23-27, 64, 71, 77-79, 95-97, 121-134; Mes‘ûdî, Mürûcü’ź-źeheb (Abdülhamîd), II, 20; Sâbit b. Sinân, Târîħu aħbâri’l-Ķarâmiŧa (Süheyl Zekkâr, Aħbârü’l-Ķarâmiŧa içinde), Dımaşk 1402/1982, s. 5-70; Makdisî, Aĥsenü’t-teķāsîm, s. 93-96, 242; İbn Miskeveyh, Tecâribü’l-ümem, Kahire 1915, II, 55-62, 129; Nâsır-ı Hüsrev, Sefernâme (nşr. M. Ganîzâde), Berlin 1340, s. 123-126; Ebû Muhammed Abdân, Şeceretü’l-yaķīn (nşr. Ârif Tâmir), Beyrut 1402/1982, s. 10, 32, 36; İhvân-ı Safâ, Resâǿil (nşr. Hayreddin ez-Ziriklî), Kahire 1928, IV, 40, 61-62; İbnü’l-Kalânisî, Târîħu Dımaşķ (Zekkâr), s. 1-8; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, VII, 444-449, 493-494, 511-513; Nüveyrî, Nihâyetü’l-ereb, XXV, 187-317, 448-449; İbn Fazlullah el-Ömerî, Mesâlik, XXIV, 82-92; İbn Kesîr, el-Bidâye, XI, 346-352; Makrîzî, el-Muķaffe’l-kebîr (nşr. Muhammed el-Ya‘lâvî), Beyrut 1407/1987, s. 255-271; a.mlf., İttiǾâžü’l-ĥunefâ (nşr. Cemâleddin eş-Şeyyâl), Kahire 1387/1967, I, 22-29, 151-179, 180, 202; Nehrevâlî, Aħbâru Mekkete’l-müşerrefe, Göttingen 1274, III, 162-168; W. Ivanow, Ismaili Tradition Cancerning the Rise of the Fatimids, Calcutta 1942, s. 68-69; a.mlf., “Ismailis and Karmatians”, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, XVI, Bombay 1940, s. 43-85; M. A. Shaban, Islamic History, Cambridge 1971, II, 102-130; L. Massignon, “Esquisse d’une bibliographie qarmate”, A Volume of Oriental Studies (ed. T. W. Arnold - R. A. Nicholson), Amsterdam 1973, s. 329-338; a.mlf., “Karmatîler”, İA, VI, 352-359; a.mlf., “Şâbâşiye”, a.e., XI, 266; Ismail K. Poonawala, Biobibliography of IsmāǾīlī Literature (ed. T. Joseph), California 1977, s. 38, 42, 86; a.mlf., “Qarāmitah”, ER, XII, 126-128; Ali Sâmî en-Neşşâr, Neşǿetü’l-fikri’l-felsefî fi’l-İslâm, Kahire 1977, II, 317-347; Tâhâ el-Velî, el-Ķarâmiŧa, Beyrut 1981, s. 159-222, 225-272; Süheyl Zekkâr, Aħbârü’l-Ķarâmiŧa, Dımaşk 1402/1982; S. M. Stern, “Ismā‘īlīs and Qarmatians”, Studies in Early Ismā‘īlism, Jerusalem 1983, s. 289-298; a.mlf., “The Early Ismā’ilī Missionaries in Persia and in Khurāsān and Transaxonia”, BSOAS, XXIII (1960), s. 56-90; M. Ahmed el-Hatîb, el-Ĥarekâtü’l-Bâŧıniyye fi’l-İslâm, Amman 1984, s. 123-179; Fâruk Ömer, Târîħu’l-ħalîci’l-ǾArabî, Bağdad 1985, s. 188-194; O’leary, A Short History of the Fatimid Khalifate, Delhi 1987, s. 39-50; C. Brockelmann, Târîħu’ş-şuǾûbi’l-İslâmiyye (trc. Nebîh Emîn Fâris - Münîr el-Ba‘lebekkî), Beyrut 1988, s. 228-231; F. Daftary, The Ismaī‘līs: Their History and Doctrines, Cambridge 1989, s. 91-143; a.mlf., “Carmatians”, EIr., IV, 823-832; Ârif Tâmir, “el-İsmâǾîliyye ve’l-Ķarâmiŧa”, el-Meşrıķ, LIII/4-5, Beyrut 1959, s. 557-578; Abdülmecîd Âbidîn, “el-Ķarmâŧıyyûn”, el-Mecelletü’t-târîħiyyetü’l-Mıśriyye, XI, Kahire 1963, s. 167-174; J. Salt, “The Military Exploits of the Qarmatians”, Abr-Nahrain, XVII, Leiden 1978, s. 43-51; De Goeje, “el-Ķarâmiŧa”, el-Bâĥiŝ, sy. 5-6, Paris 1979, s. 312-317; Faiza Akbar, “The Secular Roots of Religious Dissidence in Early Islam: The Case of the Qaramita of Sawad al-Kūfa”, JIMMA, XII/2 (1991), s. 376-390; Ali Ekber Ziyâî, “Taĥlîl-i der Bâre-i MenâbiǾ-i Ķarâmiŧa”, Keyhân-ı Endişe, sy. 41, Kum 1371 hş./1992, s. 120-127; W. Madelung, “Ķarmaŧī”, EI² (İng.), IV, 660-665.

Sabri Hizmetli  


KARRÂB

(القرّاب)

Ebû Ya‘kūb İshâk b. İbrâhîm b. Muhammed el-Karrâb es-Serahsî el-Herevî (ö. 429/1038)

Hadis hâfızı, tarihçi.

352’de (963) Herat’ta doğdu. Muhtemelen ailesinde cam eşya yapımı ile uğraşan biri sebebiyle Karrâb veya İbnü’l-Karrâb lakabıyla meşhur oldu. Babası ile, Şâfiî fakihi olarak tanınan ve pek çok eserin müellifi olan (Zehebî, AǾlâmü’n-nübelâǿ, XVII, 380) ağabeyi Ebû Muhammed İsmâil de ilimle meşgul olmuşlardır. Karrâb kısa bir süre için Nîşâbur’a gidip geldi ve bir daha Herat’tan ayrılmadı. Hadis öğrenimine büyük önem verdi, birçok hocadan istifade etti ve Herat muhaddisi unvanıyla anıldı. Başta anne tarafından dedesi Muhammed b. Ömer b. Hafsûye olmak üzere Serahs hatibi Abdullah b. Ahmed b. Hammûye es-Serahsî, Ahmed b. Abdullah en-Nuaymî, Semerkant kadısı Halîl b. Ahmed es-Siczî, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Abdullah İbn Hamîrûye gibi âlimlerden faydalandı. Ahmed b. Ebû Âsım es-Saydalânî, Hüseyin b. Muhammed b. Mette ve Hâce Abdullah el-Herevî onun talebelerinden bazılarıdır. Aynı zamanda bir zâhid olarak da tanıtılan Karrâb, Şâban 429’da (Mayıs 1038) Herat’ta vefat etti.

Eserleri. 1. Feżâǿilü (Fażlü)’r-remy fî sebîlillâhi teǾâlâ. Ok atmanın fazileti, yarış düzenlemenin önemi, silâh kullanmayı öğrenmenin teşvik edilmesi gibi konulara dair otuz beş hadisi ihtiva eden bir risâle olup bibliyografik kaynaklarda yer almayan bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir (Fâtih, nr. 3520; diğer nüshalar için bk. Kettânî, s. 50; Üsâme Nâsır en-Nakşibendî, XII [1983], s. 305-306). Avvâd’ın bu eseri hem Karrâb’a hem ağabeyi İsmâil’e ait iki ayrı risâleymiş gibi göstermesi ve her ikisi için de Köprülü Kütüphanesi’ndeki kayıt numarasını (Fâzıl Ahmed Paşa, nr. 384) vermesi (Meśâdirü’t-türâŝi’l-Ǿaskerî Ǿinde’l-ǾArab, II, 219) doğru değildir. Risâle, önce Fazlurrahman Bâkī’nin genişçe bir inceleme yazısıyla birlikte Islamic Culture’de (XXXIV [1960], s. 195-218), ardından Üsâme Nâsır en-Nakşibendî tarafından tahkik edilerek el-Mevrid’de (bk. bibl.) neşredilmiş, daha sonra Meşhûr Hasan Mahmûd Selmân’ın tahkikiyle yayımlanmıştır (Zerkā 1409/1989). 2. Târîħu’s-sinîn (sünen).



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir