TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - JERPHANION, Guillaume de ::.

cilt: 23; sayfa: 580
[JERPHANION, Guillaume de - Semavi Eyice]


(Les églises rupestres de Cappadoce, Paris 1925-1942). Basımı on yedi yılda tamamlanan ve Kapadokya bölgesi hakkındaki bütün araştırmalara kaynak teşkil eden bu büyük eserde bazı Türk yapılarına da yer verilmiştir. 1915’te askere alınan Jerphanion, Çanakkale’ye çıkarma yapmaya çalışan Fransız kuvvetlerinin kumandanlık karargâhında tercüman ve haritacı olarak görevlendirildi. Bu sırada dostluk kurduğu General H. E. Gouraud’nun savaştan sonra Suriye-Lübnan yüksek komiserliğine getirilmesi kitabının basılmasını sağlamıştır. Jerphanion, Çanakkale seferinin başarısızlığa uğraması üzerine önce posta kontrol (sansür) dairesinde, sonra da bir Ermeni gönüllü birliğinin hazırlanması münasebetiyle Port Said’de ve ardından Kıbrıs’ta görevlendirildi.

Vatikan’da Pontificio Istituto per gli Studi Orientali’yi kurmaya karar veren Papa XV. Benoit’nın isteği üzerine Fransa hükümeti tarafından özel görevli olarak seçilen Jerphanion 1917 sonbaharında burada kurslara başladı. Bu arada bir taraftan Göreme ve yöresi hakkındaki büyük eserinin metnini hazırlarken bir taraftan da çeşitli konularda kitap ve makale yayımlamayı sürdürdü. 1921’de bıraktığı ilmî malzemeyi toplamak üzere Fransız ve İngiliz işgali altındaki İstanbul’a gitti. 1925’te Ankara’da incelemelerde bulundu. 1926 yılı Kasımı ile 1927 Eylülünde buradaki Klemens (Klementios) kilisesi harabelerinde kazı yaptı ve arkadaşı W. Zorer’e kalıntıların rölövelerini çizdirdi; fakat sonunda kazı durduruldu. Tekrar kazı izni almak için başvuruda bulunduysa da o yıllarda “müzeler genel müdürü olan Mübarek Galip Bey’in Maarif Vekâleti ile bağlantı kurarak sağlayabildiği çok kısa süreli bir araştırma izniyle yetinmek zorunda kaldı. Ankara hakkındaki araştırmalarının sonuçlarını daha sonra Amasya’daki bazı camiler, bir Roma köprüsü ile kaya mezarları, Amasya-Sivas yolu üstündeki kervansaraylar, Tokat’ın Selçuklu eserleri, Sivas’ın Selçuklu ve diğer dönemlere ait eserleri, Payas civarında Sultan Hanı, Kayseri Kalesi ve Kalecik Kalesi hakkındaki makaleleri ile birlikte neşretti (Mélanges d’árchéologie anatolienne, I-II, Beyrouth 1928). Ayrıca Ankara Kalesi’ni çok ayrıntılı biçimde inceleyip burçlarının ve çeşitli bölümlerinin fotoğraflarıyla beraber rölövelerini de bu kitap içinde yayımladı. Bu eser günümüzde hâlâ Ankara Kalesi hakkında yapılmış en iyi çalışma olarak bilinmektedir. II. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine Fransa’ya gidip Lyon’da ders veren Jerphanion 1946’da Roma’ya döndü ve 22 Ekim 1948’de öldü.

Jerphanion’un Türkiye’deki çalışmaları sırasında çektiği, fakat çok azını yayımladığı yüzlerce fotoğraf ancak ölümünün ellinci yıl dönümü (1997) vesilesiyle Roma’da düzenlenen bir sergide gün ışığına çıkmış ve bunların büyük bir kısmı yine aynı yıl V. Ruggieri tarafından onun hakkında çıkarılan bir kitapta yer almıştır (bk. bibl.). Çoğu Sivas, Tokat, Amasya ve Kayseri bölgelerine ait olan ve tarihî eserlerin yanı sıra günlük hayatı, insan tipleri ve giyimlerini de yansıtan bu resimler birer belge niteliğindedir; özellikle bunlardan Tokat’ta vuku bulan büyük bir yangının fotoğrafı dikkate değer. Jerphanion, hakkında hiçbir şey yazmadığı İstanbul’da da fotoğraflar çekmiştir. Bazı tanınmış semtleri harabeye çeviren bir yangından sonra çekilen bir fotoğraftaki Aksaray’da yonca yaprağı kavşağın yerinde olduğu anlaşılan ve bugün artık hiçbir izi kalmayan yanık bir caminin görüntüsü mimari açıdan çok önemlidir.

Guillaume de Jerphanion, Anadolu hıristiyan arkeolojisinin bir uzmanı olmakla birlikte Türkiye’nin geniş bir kesiminin haritasını çıkarmış, birçok yerleşim merkezinin tarihî adını tesbit etmiş ve bazı İslâmî Türk eserlerinin yaklaşık 100 yıl önceki durum ve özelliklerini ortaya koymuştur.

BİBLİYOGRAFYA:

Necîb el-Akīkī, el-Müsteşriķūn, Kahire 1980, III, 301; V. Ruggieri, Guillaume de Jerphanion et la Turquie de jadis, Roma 1997; P. Goubert, “Missionaire et savant: P. Guillaume de Jerphanion, membre de L’Institut de France (1877-1948)”, Byzantion, XX, Bruxelles 1950, s. 389-396; R. Dussaud, “Le R. P., Guillaume de Jerphanion (1877-1948)”, Syria, XXVII, Paris 1950; Semavi Eyice, “P. Guillaume de Jerphanion ve Ankara Kalesi”, Ankara, II/5, Ankara 1993, s. 9-31.

Semavi Eyice  


JOHNSTONE, H. A. Munro Butler

(1837-1908)

Türk dostu İngiliz milletvekili, yazar.

İskoç asıllı olup Edinburg’da dünyaya geldi. Lisans ve yüksek lisans eğitimini Oxford Üniversitesi’nde tamamladı. 1862-1878 yılları arasında İngiliz Avam Kamarası’nda Muhafazakâr Parti’den Canterbury milletvekili olarak bulundu. 1856’da İngiliz diplomat ve yazar David Urquhart’ın Osmanlı Devleti’nin lehinde faaliyet göstermek üzere kurduğu Foreign Affairs Committee’nin faal bir üyesi oldu ve parlamentoda yaptığı konuşmalarda daima Türkler’i savundu. 17 Ekim 1908’de öldü.

1875’te Rusya’nın kışkırtması sonucu çıkan Bulgar isyanı Osmanlı Devleti tarafından kısa süre içinde bastırılmıştı. İsyanın bastırılması Avrupa’ya Türkler’in Bulgarlar’a katliam uyguladığı şeklinde yansıdı. Bu propagandanın başını Liberal Parti başkanı William Gladstone çekmekteydi. Gladstone, 1876’da yayımladığı Bulgarian Horrors adlı bir broşürde hayalî dehşet sahneleri çizerek fanatik hıristiyanları tahrik ediyor ve Batı ile Rusya’nın birleşip Türkler’i Avrupa’dan atmaları gerektiğini ileri sürüyordu. Gladstone’un, rakibi Başbakan Benjamin Disraeli’ye karşı seçim kozu olarak kullandığı Bulgar meselesi büyük çapta destek gördü ve sözde mazlumlar için yardım sandıkları kuruldu. Bu ortamda Gladstone’a en sert tepkiyi Johnstone gösterdi ve kendisine iddialarını reddeden bir açık mektupla cevap verdi (Bulgarian Horrors and the Question of the East. A Letter Addressed the Right Honourable W. E. Gladstone M. P., London 1876). Mektup aynı yıl Les Horruers bulgares adıyla Fransızca olarak İstanbul’da da basıldı; Türkçe tercümesi ise Vakit gazetesinde çıktı (14-18 Teşrînisâni 1292 [26-30 Kasım 1876]).

Johnstone mektubunda Gladstone’un hunhar, vahşi, zalim, barbar gibi sıfatlarla çizdiği Türk imajını reddediyor, aksine Türkler’in dürüstlük, temizlik, fazilet, merhamet, hoşgörü gibi üstün meziyetlere sahip olduklarını söylüyordu; katliam ve mezalim iddialarını ise güvenilir kaynaklardan edindiği bilgi ve belgelerle çürütüyordu. Bu küçük yayının hemen ardından kapağında Türk bayrağı bulunan The Turks: Their Character, Manners and Institutions adlı eserini çıkardı (London 1876). Burada da selâmlaşmadan aile hayatına, temizlikten adalet müessesesine kadar örf ve âdetlerini ele aldığı Türkler’in Avrupalılar’la mukayese edilemeyecek kadar üstün fazilet ve değerlere sahip olduklarını savunuyordu. Johnstone, Batı’nın devamlı bir şekilde Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışmasını, daha önce yayımladığı The Eastern Question adlı eserinde de (London 1875) dile getirdiği gibi bunu Haçlı seferlerinin devamı olarak nitelendirmiştir. Kendisi de Urquhart gibi Türkler’in dinlerinden ve örflerinden tâviz vermeden yaşamalarını ve Avrupa’nın önerdiği reform planlarını kabul etmemelerini istiyordu. Zira Osmanlı’nın



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir