TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - İLDENİZLİLER ::.

cilt: 22; sayfa: 84
[İLDENİZLİLER - Gülay Öğün Bezer]


gibi o da içki ve eğlenceden vazgeçmedi ve komşularının saldırılarına karşı gereken önlemleri almadı. Bununla birlikte Lü’lü’ ile anlaşmazlığa düşen Musul Atabegi İmâdüddin Zengî’nin Özbek’e sığınmasından İldenizliler’in o günlerde hâlâ güç ve itibar sahibi oldukları anlaşılmaktadır (İbnü’l-Esîr, XII, 411; İbn Vâsıl, IV, 115). Özbek, 621’de (1224) İran’ı istilâ eden Cengiz Han’dan kaçan Hârizmliler’i önce himayesine aldı; fakat sonra Moğollar’ın baskısı üzerine onları teslime mecbur kaldı. Ertesi yıl Gürcüler’in Azerbaycan’ı istilâ girişimi henüz yeni savuşturulmuşken Hârizmşahlar tehlikesi baş gösterdi. Özbek, korkusundan Tebriz’in idaresini karısı Melike Hatun’a bırakarak Gence’ye kaçtı. Celâleddin Hârizmşah şehri ele geçirip devletinin merkezi yaptı ve -bazı rivayetlere göre kocasından boş düştüğünü var sayarak- II. Tuğrul’un kızı olan Melike Hatun ile evlendi. Özbek ise bu onur kırıcı durum karşısında sığındığı Alıncak Kalesi’nde üzüntüsünden öldü (Nesevî, s. 118-119; İbnü’l-Esîr, XII, 436). Özbek’in yerine Celâleddin Hârizmşah’ın onayı ile, sağır ve dilsiz olduğu için “Hâmûş” lakabıyla anılan tek oğlu II. Kızılarslan geçmişse de (Nesevî, s. 129-130) hânedan Özbek’in ölümüyle fiilen tarihe karışmıştır.

Gürcü saldırılarına karşı müslümanların müdafaasını üstlenmiş olan İldenizliler Azerbaycan’ın iktisadî, içtimaî, siyasî ve medenî hayatında önemli rol oynamışlar, ticaret, sanat, ilim ve medeniyetin yükselmesine uygun bir ortam hazırlamışlardır. Atabegler (özellikle İldeniz) âlim, edip ve şairleri himaye etmişler, Nahcıvan, Tebriz ve Hemedan gibi şehirleri mimari eserlerle süsleyip önemli birer ilim, sanat ve medeniyet merkezi haline getirmişlerdir. İldenizli sarayının büyük şairlerinden bazıları şunlardır: Esîrüddin Ahsîkesî, Mücîrüddîn-i Beylekānî, Zahîr-i Fâryâbî, Nizâmî-i Gencevî, Kıvâmî, Mutarrizî, Yûsuf Fuzûlî, İmâdüddin Gaznevî ve Şefrûh İsfahânî. Dönemin mimarisine örnek oluşturan en görkemli eser Nahcıvan’daki Mümine Hatun Türbesi’dir.

BİBLİYOGRAFYA:

Râvendî, Râhatü’s-sudûr (Ateş), bk. İndeks; Ahbârü’d-devleti’s-Selcûkıyye (Lugal), bk. İndeks; Nesevî, Sîretü’s-Sultân Celâleddîn Mengübirtî (nşr. O. Houdas), Paris 1891, s. 15-17, 118-119, 129-130; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, XI-XII, tür.yer.; Bündârî, Târîħu devleti Âli Selcûķ, Beyrut 1400/1980, tür.yer.; İbn Vâsıl, Müferricü’l-kürûb, II, 92, 122, 220, 225; IV, 47-48, 110-115, 132-135, 147-151, 207, 208, 317; Reşîdüddin, CâmiǾu’t-tevârîħ (nşr. Ahmed Ateş), Ankara 1960, bk. İndeks; Müstevfî, Târîħ-i Güzîde (Nevâî), bk. İndeks; Mîrhând, Ravżatü’ś-śafâǿ, IV-VI, tür.yer.; Ahmed b. Mahmûd, Selçuknâme (haz. Erdoğan Merçil), I-II, İstanbul 1977, bk. İndeks; Hüseyin Alyarî, Azerbaycan Atabegleri (İldenizoğulları) 1146-1225 (doktora tezi, 1966), İÜ Ed. Fak., tür.yer.; C. E. Bosworth, “The Political and Dynastic History of the Iranian World”, CHIr., V, 167-171; a.mlf., İslâm Devletleri Tarihi, s. 155-156; a.mlf., “Ildeñizids or Eldigüzids”, EI² (İng.), III, 1110-1113; a.mlf., “Özbeg”, a.e., VIII, 234-235; Zambaur, Manuel, s. 231; Ziya M. Bünyatov, Azerbaycan Atabegleri Tarihi, Bakü 1985, tür.yer.; a.mlf., “Azerbaycan’da Atabegler Devrinde Kültürel Hayat”, TDA, sy. 101 (1996), s. 47-52; Erdoğan Merçil, “İldenizliler (Azerbaycan Atabegleri)”, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, İstanbul 1988, VIII, 81-110; Vardan, “Türk Fütûhâtı Tarihi”, Tarih Semineri Dergisi, I, İstanbul 1937, s. 201, 205-206, 208-209; Mükrimin Halil Yınanç, “Arslan-Şah”, İA, I, 610-615; Mirza Bala, “İl-Deniz”, a.e., V/2, s. 961-964; a.mlf., “Ildeñiz”, EI² (İng.), III, 1110; Faruk Sümer, “Kızıl Arslan”, İA, VI, 787-789; a.mlf., “Pehlivan”, a.e., IX, 545-548; a.mlf., “Arslanşah b. Tuğrul”, DİA, III, 404-406; V. Minorsky, “Özbek”, İA, IX, 488-490; İbrahim Kafesoğlu, “Tekiş”, a.e., XII/1, s. 136-138; Mehmet Altay Köymen, “Tuğrul II.”, a.e., XII/2, s. 19-25; “Eldekezler Devleti (1136-1225)”, Azerbaycan Sovyet Ensiklopediyası, Bakü 1980, IV, 5-6; Abdülkerim Özaydın, “Ahmedîlîler”, DİA, II, 168-169; Faruk Sümer, “Arslanşah b. Tuğrul”, a.g.e., III, 40b; Ebü’l-Fazl Hatîbî, “Atâbegân-ı Âźerbâycân”, DMBİ, VI, 483-490.

Gülay Öğün Bezer  


İLEK

(bk. İLİG).  


İLELÜ’l-HADÎS

(علل الحديث)

Hadislerin sıhhatini zedeleyici mahiyetteki gizli sebepleri inceleyen ilim.

Madde güncellenmektedir...



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir