TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız
 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - İBNÜ’n-NEDÎM ::.

cilt: 21; sayfa: 173
[İBNÜ’n-NEDÎM - Nasuhi Ünal Karaarslan]


(Leipzig 1871-1872). Bu çalışma ilk olmasına rağmen bazı Grekçe ve Latince isimlerin doğru olarak tesbiti ve çeşitli indeksleriyle sonraki neşirlerden daha kullanışlıdır. Ancak sadece Paris, Viyana ve Leiden nüshalarına dayandığı ve el-Fihrist’ten iktibasta bulunan diğer klasik kaynaklarla karşılaştırılmadığı için bunda çok sayıda eksik ve okuma hatası mevcuttur. Hellmut Ritter, yayımladığı bir araştırmada (Isl., XVII [1928], s. 15-23) Viyana (nr. 33) nüshasının Köprülü Kütüphanesi’nden (nr. 1134), Viyana Nationalbibliothek (nr. 34) nüshasının da yine Köprülü Kütüphanesi’ndeki başka bir nüshadan (nr. 1135) istinsah edildiğini, Paris Bibliothèque Nationale yazmasının (nr. 1400) Köprülü Kütüphanesi’ndeki nüshanın (nr. 1134) bir kısmının, Leiden Universitätsbibliothek’teki yazmanın ise (nr. 20) Viyana’dakinin (nr. 34) aynısı olduğunu tesbit etmiş, Köprülü Kütüphanesi’ndeki nüshanın da (nr. 1134) Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki nüshadan (Şehid Ali Paşa, nr. 1934) istinsah edildiğini ve asıl nüshanın bu olduğunu göstermiş, ayrıca buradan hareketle Flügel neşrinin birçok yanlış ve eksiklik içerdiğini ortaya koymuştur. Flügel neşrine esas teşkil eden Paris nüshasında daha çok İslâmî ilimlere, Leiden nüshasında ise eski medeniyetler döneminde ortaya çıkan ilimlere ağırlık verilmesi, İbnü’n-Nedîm’in bu kitabının birbirinden bağımsız iki ayrı eser olduğu düşüncesine yol açmıştır. Ancak bu nüshaların ikisinin de 377 (987) tarihini taşıması ve kitabın başlangıcında ortaya konan yöntemin son kısımda da kullanılmış olması bu düşüncenin doğru olmadığını göstermektedir (Muhammed Yûnus el-Hüseynî, XI/11-12 [1931], s. 679). Belki de çok eski bir tarihte bu muhteva farklılığından dolayı el-Fihrist ikiye ayrılmış ve bu durum her parçanın ayrı bir eser gibi telakki edilmesine sebep olmuştur. Flügel neşrinin sekiz sayfalık bir ilâve ile birkaç defa tıpkıbasımı yapılmıştır (Kahire 1348; Beyrut 1964, 1398/1978). Rızâ Teceddüd, Flügel’in ulaşamadığı nüshalardan da faydalanmak suretiyle el-Fihrist’i Farsça’ya çevirerek yayımlamış (Tahran 1384/1965), daha sonra da eserin Arapça yeni bir neşrini gerçekleştirmiştir (Tahran 1391/1971). Mustafa eş-Şüveymî Chester Beatty (Dublin), Süleymaniye ve Köprülü kütüphanelerindeki yazmaları esas alarak mevcut basmalarıyla da karşılaştırmak suretiyle eserin ilk dört makalesini yeniden yayımlamış (Tunus 1405/1985), Bayard Dodge ise bir giriş, dipnot ve zengin indekslerle birlikte el-Fihrist’i İngilizce’ye çevirmiştir (London 1970). Flügel ayrıca el-Fihrist’in Mani hakkındaki kısmını Arapça metin, tercüme ve açıklamalarıyla birlikte neşretmiştir (Mani seine Lehre und seine Schriften, Leipzig 1862). İbnü’n-Nedîm, yazı ve yazı malzemesini konu alan Kitâbü’l-Evśâf ve’t-teşbîhât adlı bir eser daha yazdığını söylüyorsa da (el-Fihrist, s. 17) bunun günümüze ulaşmadığı anlaşılmaktadır.

BİBLİYOGRAFYA:

İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (nşr. G. Flügel), Leipzig 1871-1872, neşredenin girişi, I, XIV; a.e., Beyrut 1398/1978, s. 17, 227, 255, 257, 330, 490; Yâkūt, MuǾcemü’l-üdebâǿ, XVI, 106; İbn Hacer, Lisânü’l-Mîzân, V, 72-73; Keşfü’ž-žunûn, II, 1303; M. Berthelot, “Ibn al-Nadīm, al-Fihrist, the tenht discourse transl.”, La chimie au moyen âge: L’alchimie arabe, Paris 1893, III, 26-40; Brockelmann, GAL, I, 147-148; Suppl., I, 226-227; J. Fück, “Some Hitherto Unpublished Texts on the MuǾtazilite Movement from Ibn al-Nadīm’s Kitāb al-Fihrist”, Professor Muĥammed Shāfi’ Presentation Volume (ed. S. M. Abdullah), Lahore 1955, s. 51-74; a.mlf., “Eine arabische Literaturgeschichte aus dem 10. Jahrhundert n. Chr. Der Fihrist des Ibn an-Nadim”, ZDMG, LXXXIV (1930), s. 111-124; a.mlf., “Neue Materialien zum Fihrist”, a.e., XC/2 (1936), s. 298-321; a.mlf., “The Arabic Literature on Alchemy According to an-Nadīm (A. D. 987), a Translation of the Tenth Discourse of the Book of the Catalogue (al-Fihrist) with Introduction and Commentary”, Ambix, IV, London 1951, s. 81-144; a.mlf., “Nedîm”, İA, IX, 167-169; a.mlf., “Ibn al-Nadīm”, EI² (Fr.), III, 919-920; Sarton, Introduction, I, 662; Sezgin, GAS, I, 385-388; Tâhir Ahmed Mekkî, “el-Fihrist li-Muĥammed b. İsĥâķ en-Nedîm”, Dirâsât fî meśâdiri’l-edeb, Kahire 1986, s. 295-317; Abdüttevvâb Şerefeddin, “RevâǿiǾu’t-türâşi’l-İslâmî: el-Fihrist li’bni’n-Nedîm”, el-Mecelletü’l-Maġribiyye li’t-tevŝîķ ve’l-maǾlûmât, sy. 4, Tunus 1986, s. 74-86; Ch. M. Fraehn, “Ibn Abi Jakub el-Nedim’s Nachricht von der Schrift der Russen im X. Jahrhundert Ch., Kritisch beleuchtet”, Bulletin scientifique puplié par l’Académie Impériale des Sciences, St. Petersburg 1835; J. von Hammer-Purgstall, “Ibn al-Nadim, al-Fihrist Extraits ... sur la religion des sabéens, traduits”, JA, XII (1841), s. 246-272; I. Goldziher, “Beiträge zur Erklärung des Kitāb al-Fihrist”, ZDMG, XXXVI (1882), s. 278-284; M. T. Houtsma, “Zum Kitāb al-Fihrist”, WZKM, IV (1890), s. 224; H. Ritter, “Philologika I. Zur Überlieferung des Fihrist”, Isl., XVII (1928), s. 15-23; XVIII (1929), s. 316; Muhammed Yûnus el-Hüseynî, “Eşer ħâlid fî târîħi’l-fikri’l-ǾArabî: Kitâbü’l-Fihrist li’bni’n-Nedîm”, MMİADm., XI/11-12 (1931), s. 678-687; H. G . Farmer, “Tenth Century Arabic Books on Music: as Contained in Kitāb al-Fihrist of Abu’l-Faraj Muĥammad Ibn al-Nadīm”, Annual of Leeds University Oriental society, II (1959-61), s. 37-47; Cevâd Ali, “Ǿİlmü’bni’n-Nedîm bi’l-Yehûdiyye ve’n-Naśrâniyye”, MMİIr., VIII (1961), s. 84-113; a.mlf., “Ma Ǿarrafehü’bni’n-Nedîm Ǿani’l-Yahûdiyye ve’n-Naśrâniyye”, a.e., X (1963), s. 156-183; “Terceme-i Fârsî-yi Kitâbü’l-Fihrist”, ed-Dirâsâtü’l-edebiyye, VIII/1-2, Beyrut 1325/1966, s. 187-191; B. Dodge, “Ĥayâtü’bni’n-Nedîm”, RAA, XLV (1970), s. 545-555; R. Sellheim, “Das Todesdatum des Ibn an-Nadīm”, IOS, IV (1974), s. 429-432; Friedrich W. Zimmermann, “On the Supposed Shorter Version of Ibn an-Nadīm’s Fihrist and its Date”, Isl., LIII/2 (1976), s. 267-273; Samir Khalil, “Theodore de Mopsueste dans le «Fihrist» d’Ibn an-Nadīm”, Le Muséon, XC/3-4, Louvain 1977, s. 355-362; David A. King, “The Origin of the Astrolabe According on the Medieval Islamic Sources”, MTUA, V/1-2, Haleb 1981, s. 49-50; Şa‘bân Abdülazîz Halîfe, “el-Fihrist li’bni’n-Nedîm: dirâse biyûcrâfiyye, bibliyûcrâfiyye, bibliyûmetriyye”, Mecelletü Merkezi’l-veŝâǿiķ ve’d-dirâsâti’l-insâniyye, III/3, Katar 1991, s. 143-175; İbrâhim el-Ebyârî, “el-Fihrist li’bni’n-Nedîm”, Tİ, II, 193-210; Hasan Ensârî, “İbn Nedîm”, DMBİ, V, 43-48.

Nasuhi Ünal Karaarslan  


İBNÜ’n-NEFÎS

(ابن النفيس)

Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Ebi’l-Hazm İbnü’n-Nefîs el-Kareşî ed-Dımaşkī (ö. 687/1288)

Küçük kan dolaşımını keşfiyle ünlü hekim ve düşünür.

Dımaşk yakınındaki Kareşiye’de doğduğu için Kareşî, Dımaşk’ta okuyup şöhretini orada kazandığı için de Dımaşkī nisbesiyle anılır. Ayrıca Kareşî kelimesine bakarak ailesinin Mâverâünnehir’deki Karaş köyünden geldiği ileri sürülüyorsa da bu zayıf bir ihtimaldir. Kendisinden bahseden başlıca tabakat kitaplarında İbn Ebü’l-Hazm künyesinin İbn Ebü’l-Harâm olarak zikredilmesi ve müellif hattı bazı eserlerinde her iki imlâya birlikte rastlanması, nisbesi gibi tam adı hakkında da bazı tartışmalara yol açmış, ancak bu karışıklık müellifin noktalamadaki basit ihmaline hamledilerek bunlardan daha çok İbn Ebü’l-Hazm şekli doğru kabul edilmiştir (meselâ bk. İbn Fazlullah el-Ömerî, IX, 349; Yâfiî, IV, 207; Ziriklî, V, 78). Nûreddin Zengî’nin Dımaşk’ta inşa ettirdiği Bîmâristânü’n-Nûrî’de tıp tahsil etmiş ve yine aynı şehirdeki Dahvâriyye Tıp Medresesi’nin kurucusu Mühezzebüddin ed-Dahvâr’ın öğrencisi olmuştur. Dımaşk’ta tahsilini tamamlayıp hekimlikte tecrübe ve ün kazandıktan sonra Mısır’a giden İbnü’n-Nefîs, Memlük Sultanı I. Baybars’ın özel hekimliğine ve devletin Suriye-Mısır hekimleri başkanlığına getirilmiş, ayrıca muhtemelen, Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin 1181’de inşa ettirdiği Bîmâristânü’n-Nâsırî’de hocalık yaparak aralarında ünlü cerrah İbnü’l-İbrî’nin de bulunduğu çok sayıda