TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız
 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - İBNÜ’l-EKFÂNÎ ::.

cilt: 21; sayfa: 24
[İBNÜ’l-EKFÂNÎ - İhsan Fazlıoğlu]


değişik gelenekleri ve aralarındaki felsefî ve teknik temel farkları kısaca ortaya koyması olup bilhassa fen bilimlerinin gelişmesinin çerçevesini çizmesi bakımından öncelikle başvurulacak bir kaynaktır. İrşâdü’l-ķāśıd bu alanda daha sonra yapılan çalışmalara kaynaklık etmiştir. Eserin anonim bir versiyonu olan Kitâbü’d-Dürrü’n-nažîm fî aĥvâli’l-Ǿulûm ve’t-taǾlîm, yahudi-Arap ortamında İbnü’l-Ekfânî’nin ismi zikredilmeksizin üretilmiştir. Ahmed b. Ömer b. Hilâl el-Mâlikî er-Rebî tarafından tasavvufî bir çizgiye çekilerek kaleme alınan ed-Dürrü’l-manžûm fî beyâni ĥaśri’l-Ǿulûm adlı eserde yine İrşâdü’l-ķāśıd esas alınmıştır. Kalkaşendî Śubĥu’l-aǾşâ’sında onu büyük oranda aktarmıştır (I, 467-481). Taşköprizâde’nin ilimler tasnifiyle ilgili es-SaǾâdetü’l-fâħire fî siyâdeti’l-âħire’si ile Miftâĥu’s-saǾâde ve miśbâĥu’s-siyâde fî mevżûǾâti’l-Ǿulûm’unun ilimler tasnifi bölümü (I. cilt) ve bu eserin Türkçe tercümesi olan Mevzûâtü’l-ulûm, İrşâdü’l-ķāśıd’ın büyük bir kısmını ihtiva eder. Yine Kâtib Çelebi’nin Keşfü’ž-žunûn’u ile büyük oranda Taşköprizâde’nin Miftâĥu’s-saǾâde’sinin ihtisarı olan Kevâkibü’s-sebǾa’nın da ana kaynağı İrşâdü’l-ķāśıd’dır. Son olarak Kannevcî’nin de Ebcedü’l-Ǿulûm’unda Taşköprizâde ile Kâtib Çelebi üzerinden dolaylı biçimde bu kitaptan faydalandığı, modern dönemde ise Wiedemann’ın İslâm ilim tarihi çalışmalarında yine en çok ona başvurduğu görülmektedir (Aufsätze zur arabischen Wissenchaftsgeschichte [ed. W. Fischer], Hildesheim 1970, s. 589-595). Kitabın halen 100’e yakın yazma nüshası bulunmakta ve bunların ondan fazlası İstanbul kütüphanelerinde muhafaza edilmektedir. Eser İngilizce tercümesiyle birlikte Aloys Sprenger (Kalküta 1849), Mahmûd Ebü’n-Nasr (Kahire 1318/1900), M. Selim el-Âmidî el-Buhârî (Beyrut 1904), Abdüllatîf Muhammed el-Abd (Kahire 1978), Abdülmün‘im Muhammed Ömer (Kahire 1990) ve Muhammed Avâme (Cidde 1414/1994) tarafından yayımlanmıştır. Ayrıca mûsiki bölümünü A. Shiloah Fransızca’ya çevirmiş (Yuval, I [1968], s. 221-248), Januarius Justus Witkam da Danimarka diline tercümesiyle birlikte tenkitli neşrini yapmıştır (De Egyptische Arts Ibn al-Akfānī [gest. 749/1348]. En zijn Indeling van de Wetenschappen, Leiden 1989). 2. Risâle fî âdâbi śoĥbeti’l-mülûk. İran, Yunan ve Hint siyasî gelenekleriyle İslâm siyasî literatürü çerçevesinde hükümdarlarla sohbet etmenin âdâbını ve önemini anlatmaktadır (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2828, vr. 1a-14a).

İbnü’l-Ekfânî’nin bunlardan başka el-Lübâb fi’l-ĥisâb adlı kısa bir çalışması (Bağdad, el-Methafü’l-Irâkī, nr. 3435), Nevevî’nin Kitâbü’l-Eźkâr’ından çıkardığı LevâmiǾu’l-envâr fî telħîśi’l-Eźkâr adlı bir özetle (Köprülü Ktp., Fâzıl Ahmed Paşa, nr. 46, vr. 130-150) simya ve şiir hakkında birer parça yazısı zamanımıza ulaşmıştır. Diğer bazı eserleri de şunlardır: Şerĥ Ǿalâ fuśûl Buķrâŧ, Kitâb fî Ǿilmi’n-nabż, Kifâyetü’l-ĥüssâb fî Ǿilmi’l-ĥisâb, Telħîśü’l-ıŧnâb fî Ǿameli’l-usŧurlâb, Nihâyetü’t-teysîr fî ķāǾideti Ǿilmi’t-tefsîr, Muħtaśarü’l-ErbaǾîn li’l-İmâm Faħriddîn, et-TaǾlîķ Ǿalâ Keşfi’l-ĥaķāǿiķ (eserlerinin bir listesi ve geniş bilgi için bk. İrşâdü’l-ķāśıd, neşredenin girişi, s. 50-108).

BİBLİYOGRAFYA:

İbnü’l-Ekfânî, İrşâdü’l-ķāśıd ilâ esne’l-maķāśıd (nşr. J. J. Witkam), Leiden 1989, neşredenin girişi, s. 11-170; Safedî, el-Vâfî, II, 25-27; a.mlf., AǾyânü’l-Ǿaśr, Âtıf Efendi Ktp., nr. 1809; Kalkaşendî, Śubĥu’l-aǾşâ, I, 467-481; Makrîzî, es-Sülûk, III/2, s. 797; a.mlf., el-Muķaffe’l-kebîr (nşr. Muhammed el-Ya‘lâvî), Beyrut 1411/1991, V, 71-73; İbn Hacer, ed-Dürerü’l-kâmine, III, 279-280; Şevkânî, el-Bedrü’ŧ-ŧâliǾ, II, 79; Ahmed Îsâ, MuǾcemü’l-eŧıbbâǿ, Beyrut 1361/1942, s. 354-357; Brockelmann, GAL, II, 100, 171; Suppl., II, 93, 169; Sarton, Introduction, III, 899-901; M. Ullmann, Die Medizin im Islam, Leiden 1970, s. 179; Sâlihiyye, el-MuǾcemü’ş-şâmil, I, 95; U. Rebstock, Rechnen im islamischen Orient, Darmstadt 1992, s. 36-37; IC, XIII/4 (1939), s. 513 vd.; J. J. Witkam, “Ibn al Akfānī (d. 749/1348) and his Bibliography of the Sciences”, Manuscripts of the Middle East, II, Leiden 1987, s. 37-41; a.mlf., “Ibn al-Akfānī”, EI² Suppl. (İng.), s. 381.

İhsan Fazlıoğlu  


İBNÜ’l-EKVA‘

(bk. ÂMİR b. SİNÂN).  


İBNÜ’l-ENBÂRÎ, Ebû Bekir

(أبو بكر ابن الأنباري)

Ebû Bekr Muhammed b. el-Kāsım b. Muhammed el-Enbârî (ö. 328/940)

Arap dili ve edebiyatı, Kur’an ilimleri ve hadis âlimi.

18 Receb 271’de (9 Ocak 885) Bağdat yakınlarındaki Enbâr’da doğdu. İlmî çalışmalarına Bağdat’ta devam ettiği için Bağdâdî nisbesiyle de anılır. İbnü’l-Enbârî, küçük yaşta babası Kāsım b. Muhammed el-Enbârî ile birlikte Bağdat’a gitti. Başta dönemin Kûfe dil mektebi üstadı Sa‘leb olmak üzere İsmâil b. İshak el-Cehdamî ve Ahmed b. Heysem el-Bezzâz gibi âlimlerden dil, edebiyat, lugat, nahiv, şiir, kıraat, tefsir ve hadis dersleri aldı. Kıraat ilminde hem babasının hem kendisinin hocası babasının amcası olan Ahmed b. Beşşâr el-Enbârî’dir. Bir ara Abbâsî Halifesi Râzî-Billâh’ın çocuklarının eğitim görevini de üstlendi. Hayatı boyunca hiç evlenmeyen ve münzevi bir hayat yaşayan İbnü’l-Enbârî 10 Zilhicce 328’de (16 Eylül 940) Bağdat’ta vefat etti. Hanbelî mezhebine mensup dindar bir âlim olup çok güçlü bir hâfızaya sahipti. Bizzat kendisi tefsir, hadis ve şiire dair ezberinde on üç sandık dolusu kitap tutacak kadar mâlumatın bulunduğunu söylemiştir. İbnü’l-Enbârî hadis rivayetinde sika ve sadûk olarak nitelenir. Bağdat’taki Mansûr Camii’nin bir köşesinde babasının, diğer bir köşesinde kendisinin hadis okuttuğu, başta Dârekutnî olmak üzere birçok öğrencinin onun derslerine katıldığı bilinmektedir. İbnü’l-Enbârî’nin bütün ilimlerde üstat olduğu (İbnü’l-Esîr, VIII, 118), Arap dili ve edebiyatını çok iyi bildiği, özellikle Kûfe dil mektebini onun kadar özümseyen bir başka âlimin bulunmadığı kaydedilmektedir (Yâkūt, VI, 73).

Eserleri. A) Kıraat. 1. Kitâbü Îżâĥi’l-vaķf ve’l-ibtidâǿ (fî Kitâbillâh). Müellifin imam lakabıyla anılmasını sağlayan eseri olup Muhyiddin Abdurrahman Ramazan tarafından neşredilmiştir (I-II, Dımaşk 1390/1971). 2. Kitâbü’l-Hâǿât (fî Kitâbillâh) (nşr. Nevâr Muhammed Hasan Âli Yâsîn, Mecelletü’l-Belâġ, VI/4 [Bağdad 1976], s. 68-73; VI/5, s. 62-72). 3. Kitâbü’l-Elifât (Kitâbü Şerĥi’l-elifât, Kitâb Muħtaśar fî źikri’l-elifât, Kitâbü’l-Elifâti’l-mübtedeǿât fi’l-esmâǿ ve’l-efǾâl, Kitâbü’l-Hemze). Kur’an kıraatinde vasıl halinde okunan ve okunmayan eliflere (hemze) dair olup Ebû Mahfûz Kerîm Ma‘sûmî (RAAD, XXXIV/2 [1959], s. 273-290; XXXIV/3, s. 447-461), Hasan Şâzelî Ferhûd (Mecelletü Külliyyeti’l-âdâb, sy. 6 [Riyad 1979], s. 69-94; Kahire 1401/1980) ve Ali Tevfîk Hamed (Ebĥâŝü’l-Yermûk, III/1 [Yermük 1405/1985], s. 7-43) tarafından yayımlanmıştır. 4. Kitâbü Mersûmi’l-ħaŧ (nşr. İ. Ali Arşî, Yeni Delhi 1977).

B) Dil ve Edebiyat. 1. ez-Zâhir fî meǾânî kelimâti’n-nâs (ez-Zâhir fi’l-luġa, ez-Zâhir fî meǾânî [maǾne]’l-kelâm [kelimât] elleźî [elletî] yestaǾmilühü’n-nâs). Müellif bu eserinde halkın namaz, dua, tesbih ve günlük konuşmalarında anlamlarını bilmeden kullandığı tâbir, ifade, deyim ve atasözlerinin mânalarını açıklamıştır



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir