TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - İBN HAMMÂD el-BURNUSÎ ::.

cilt: 20; sayfa: 26
[İBN HAMMÂD el-BURNUSÎ - Marıa-Jesus Vıguera-Molıns]


 


İBN HAMMÂD el-BURNUSÎ

(ابن حمّاد البرنسي)

Ebû Abdillâh Muhammed b. Hammâd (Hamâdu) el-Burnusî es-Sebtî (VI./XII. yüzyıl)

Kuzey Afrikalı fakih ve tarihçi.

Mağrib-i Aksâ’daki Sebte’de (Ceuta) dünyaya geldi. Burnus Berberîleri’nden olup aynı künyeyi ve adı taşıyan Ebû Abdullah İbn Hammâd es-Sanhâcî ile karıştırılmamalıdır. VI. (XII.) yüzyılda yaşadığı tahmin edilmekte ve meşhur âlim Kādî İyâz’ın talebesi olduğu bilinmektedir.

Daha çok bir fakih ve tarihçi olarak temayüz eden İbn Hammâd, Kitâbü’l-Muķtebis (Ķabes) fî aħbâri’l-Maġrib ve Fâs ve’l-Endelüs adlı eseri telif etti. Günümüze ulaşmadıysa da İbn İzârî’nin el-Beyânü’l-muġrib’inde Zehebî’nin Teźkiretü’l-ĥuffâž’ında, İbn Ebû Zer’in el-Ķırŧâs’ında ve anonim Mefâħirü’l-Berber’de bu eserden bol miktarda iktibaslar yapıldığı bilinmektedir. İbn Hammâd, Kādî İyâz’ın Tertîbü’l-medârik’inin hulâsası olan ve Muħtaśarü’l-medârik adını taşıyan bir eser daha telif etmiştir. Rabat’taki el-Mektebetü’l-Haseniyye’de bir nüshası bulunan bu esere müellif bazı önemli kaynakları da ilâve etmiştir (Fricaud, s. 457).

BİBLİYOGRAFYA:

Mefâħirü’l-Berber (nşr. M. Ya‘lâ), Madrid 1996, s. 180, 185, 207, 260; ayrıca bk. neşredenin girişi, s. 87; Kādî İyâz, Tertîbü’l-medârik, neşredenin girişi, I, 32; İbn Ebû Zer, el-Enîsü’l-muŧrib, Rabat 1972, s. 24, 28, 38, 50, 66, 180, 188, 198; İbn Sûde, Delîlü müǿerriħi’l-Maġribi’l-aķśâ, Dârülbeyzâ 1960, I, 59-60, 269-270; H. R. Idris, La Berbérie oriantale sous les Zīrīdes, Paris 1962, I, 19; E. Fricaud, Ibn ǾIdārī al-Marrākušī (doktora tezi, 1994), Université Lumière (Lyon), s. 457; Saîd A‘râb, “İbn Ĥamādu”, DaǾvetü’l-ĥaķ, sy. 3, Mekke 1982, s. 21-31; sy. 8 (1982), s. 22-28; a.mlf., “Cevânib mine’l-ĥayâti’l-fikriyye bi-Sebte min ħilâli Muħtaśari’l-medârik”, Mecelletü Külliyyeti’l-âdâb bi-Tıŧvân, III, Tıtvan 1410/1989, s. 227-246; “Ibn Ĥamādu”, EI² (Fr.), III, 806.

Marıa-Jesus Vıguera-Molıns  


İBN HAMMÂD b. EBÛ HANÎFE

(bk. İSMÂİL b. HAMMÂD b. EBÛ HANÎFE).  


İBN HAMMÂD es-SANHÂCÎ

(ابن حمّاد الصنهاجي)

Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hammâd (Hamâdu) b. Îsâ b. Ebî Bekr es-Sanhâcî (ö. 628/1231)

Kuzey Afrikalı kadı, tarihçi ve şair.

Mağrib-i Evsat’ta yer alan Hamza köyünde doğdu. Benî Sanhâce’ye mensup olup İbn Hamâdu diye de bilinir. Tahsil hayatına Kal‘atü Benî Hammâd’da başladı ve Bicâye’de devam etti. Bicâye’de bulunduğu sırada Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed et-Temîmî el-Muammerî, İbnü’l-Harrât, Muhammed b. Ali b. Mahlûf el-Cezâirî gibi âlimlerden ders aldı ve mutasavvıf Sîdî Ebû Medyen’in sohbetlerine katıldı. 613-616 (1216-1219) yılları arasında Endülüs’ün Cezîretülhadrâ (Algeciras) ve Mağrib’in Selâ, Azemmûr şehirlerinde kadılık yaptıktan sonra kendini eserler yazmaya verdi. 628 (1231) yılında vefat eden İbn Hammâd’ın ölüm tarihi 627 (1230) olarak da kaydedilir (Safedî, IV, 157).

Eserleri. 1. Kitâbü’n-Nübeźi’l-muĥtâce fî aħbâri mülûki Śanhâce bi-İfrîķıyye ve Bicâye. Müellif, en önemli çalışması olan bu eserinde Sanhâce emîrleri hakkındaki rivayetleri toplamıştır; ancak 617’de (1220) yazılan kitabın bugün sadece Fâtımîler’i anlatan kısmı mevcuttur. Müellif, bu bölüme Fâtımîler’in soyları hakkındaki ihtilâftan söz ederek başlar ve Ubeydullah el-Mehdî’den (909-934) Âdıd-Lidînillah’a (1160-1171) kadar bütün Fâtımî halifelerinin biyografilerini verir. Eserin Ubeydullah el-Mehdî ile ilgili kısmının Jacques Auguste Cherbonneau tarafından yapılan Fransızca tercümesi (JA, V [1855], s. 529-547) ve Arapça metni (RAfr., XII [1868], s. 464-477) yayımlanmıştır. Eser daha sonra M. Vonderheyden tarafından Arapça metni ve Fransızca tercümesiyle birlikte (Histoire des rois Ǿobaidites, Alger-Paris 1927), son olarak da Tihâmî Nakra ve Abdülhalîm Uveys tarafından bir mukaddime ile beraber Aħbâru mülûki Benî ǾUbeyd ve sîretühüm adıyla neşredilmiştir (Riyad-Kahire 1401/1981; Tunus 1987). İbn Hammâd’ın bu eserinden İbn Haldûn, Abdullah b. Ahmed et-Ticânî ve İbnü’l-Ebbâr gibi müellifler nakillerde bulunmuşlardır; Ticânî nakillerinde onun bazı beyitlerine de yer vermiştir (Riĥle, s. 116-117). 2. Târîħu mülûki’l-İbâżıyye. Vonderheyden tarafından neşredilen eserin (Cezayir 1340/1927) Hâricî lideri Ebû Yezîd en-Nükkârî’ye dair kısmını Cherbonneau Fransızca’ya çevirmiştir (JA, XX [1852], s. 470-510).

İbn Hammâd’ın bunlardan başka el-İǾlâm bi-Fevâǿidi’l-aĥkâm li-ǾAbdilĥaķ el-İşbîlî ve Şerĥu Maķśûreti İbn Düreyd adlarını taşıyan iki kitapla çalışmalarından ve hocalarından bahsettiği bir risâle yazdığı belirtilmektedir (Aħbâru mülûki Benî ǾUbeyd, neşredenlerin girişi, s. 6-7; DMBİ, III, 362). İbnü’l-Ebbâr onun şiirlerini topladığı bir divanının olduğunu söyler (et-Tekmile, II, 628).

BİBLİYOGRAFYA:

İbn Hammâd es-Sanhâcî, Aħbâru mülûki Benî ǾUbeyd ve sîretühüm (nşr. Tihâmî Nakra - Abdülhalîm Uveys), Riyad-Kahire 1401/1981, neşredenlerin girişi, s. 3-7; İbnü’l-Ebbâr, et-Tekmile (nşr. İzzet Attâr el-Hüseynî), Kahire 1375/1956, II, 628; Abdullah b. Ahmed et-Ticânî, Riĥle (nşr. Hasan Hüsnî Abdülvehhâb), Tunus 1377/1958, s. 116-117; Gubrînî, ǾUnvânü’d-dirâye (nşr. R. Bûnâr), Cezayir 1389/1970, s. 192; Safedî, el-Vâfî, IV, 157-158; İbn Haldûn, Mefâħirü’l-Berber (nşr. E. Lévi-Provençal), Rabat 1352/1934, s. 51; Bustânî, DM, II, 473-474; Brockelmann, GAL Suppl., I, 555; H. R. Idris, La Berbérie orientale sous les Zīrīdes, Paris 1962, I, 19; Sâlihiyye, el-MuǾcemü’ş-şâmil, II, 215; “Ibn Ĥamādu”, EI² (Fr.), III, 805-806; Seyyid Ali Âl-i Dâvûd, “İbn Ĥammâd”, DMBİ, III, 362.

Marıa-Jesus Vıguera-Molıns  


İBN HAMMÂDÛŞ

(ابن حمّادوش)

Abdürrezzâk b. Muhammed b. Hammâdûş el-Cezâirî (ö. 1195/1781)

Cezayirli âlim ve seyyah.

1107’de (1696) Cezayir’de doğdu. Babası debbâğ esnafındandı. Çocukluğu siyasî açıdan oldukça karışık bir dönemde geçti. Tahsilini tamamladıktan sonra bir süre debbâğlık yaptı ve ticaretle uğraştı. Vehrân’ın İspanyollar’ın eline geçtiğine, Cezayir’deki iç kargaşalara, Tıtvân’da Rifli Ahmed Paşa’nın Filâlîler’den Sultan Mevlây Abdullah’a karşı isyanına (1156/1743) şahit oldu. Cezayir Ocağı’nda bazı Osmanlı yöneticilerini tanıdı. Bütün Mağrib ve Cezayir’i gezdi. Mağrib’de Ahmed b. Muhammed el-Verzezî, Muhammed b. Abdüsselâm el-Bennânî, Ahmed es-Serâirî ve Ahmed b. Mübârek es-Sicilmâsî’den,



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir