TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - GOMBOCZ, Zoltán ::.

cilt: 14; sayfa: 113
[GOMBOCZ, Zoltán - Hasan Eren]


alanda çıkan en önemli çalışması, Macar dilindeki eski Türkçe alıntıları değerlendirdiği Die bulgarisch-türkischen Lehnwörter in der ungarischen Sprache’dir (MSFOu., XXX, Helsinki 1912). Kitabın Macarca’sı Honfoglalás elötti török jövevéyszavaink adı altında çıkmış (Budapest 1908), yeni baskısı Honfoglaláskori bolgár-török jövevényszavaink adıyla 1960’ta yine Budapeşte’de yapılmıştır. Yazarın Macarca ve Türkçe alanındaki sağlam bilgi ve gözlemlerine dayanan eser yalnız bu diller arasındaki ilişkileri aydınlatmakla kalmamış, Türk diyalektlerinin ve özellikle Çuvaşça’nın ses yapısını da ana çizgileriyle ortaya koymuştur. Gombocz’un bu çalışması Türkoloji çevrelerinde büyük bir ilgiyle karşılanmış ve hakkında Fin Türkologu H. Paasonen’in “A magyar nyelv régi török jövevényszavai” (Ny.K, XLII [1913], s. 36-68) başlıklı yazısı gibi birçok değerlendirme ve eleştiri yayımlanmıştır (eserde ve “Observations sur le consonantism des mots d’emprunt en hongrois” [Revue des études hongroise, VI, Budapest 1928, s. 80-85] gibi çalışmalarda yer alan görüşlerinin geniş bir tahlili için bk. Gy. Németh, “Zoltán Gombotz et la théorie des mots d’emprunts turks bulgares du hongrois”, Etudes finno-ougriennes, VIII [Budapest 1972], s. 203-212). Macarca’sı 1905’te çıkan (“Az altaji nyelvek hangtörténetéhez”, Ny.K, XXXV, 241-284) “Zur Lautgeschichte der altaischen Sprachen” (KSz., XIII [1912-1913], s. 1-37) adlı makalesinde de Altay dillerinin ses tarihiyle ilgili meseleler üzerinde durmuştur.

Gombocz’un en büyük eseri, 1914 yılında çıkmaya başlayan Janos Melich’le birlikte hazırladığı Magyar etymologiai szótár adlı Macar dilinin etimolojik sözlüğüdür. Onun ölümünden sonra Melich’in tamamlamaya çalıştığı bu âbide eserde yalnız Macar dilinin söz dağarcığında bulunan eski ve yeni öğelerin kökeni üzerinde durmakla yetinilmemiş, ayrıca kişi ve yer adlarının da kökleri araştırılmıştır.

Macarlar arasında kullanılan Türk kökenli kişi adlarıyla da uğraşan Gombocz’un Árpádkori török személyne-veink (Arpád devrindeki özel isimlerimiz, Budapest 1915) adlı eseri Türk ad bilimine değerli bir katkıdır. Bundan başka Türk grameri üzerinde de çalışmış, Gyula Németh’in Türkische Grammatik adlı eseri dolayısıyla yayımladığı bir yazıda (“Adalékok a török nyelvtanhoz”, Ny.K, XLIV [1915-1917], s. 407-427) konuyla ilgili birtakım meseleler üzerinde durarak yeni gözlemler ortaya koymuştur. “A pannoniai avarok nyelvéröl” (Magyar Nyelv, XII [Budapest 1916], s. 97-102) adlı makalesinde Pannonya Avarları’nın diline ilişkin verileri değerlendirmiş, “Über den Volksnamen Besenyö” (Turan, Budapest 1918, nr. 2, s. 209-215) başlıklı yazısında Peçenek adının kökenini açıklamış, “A szlávság török elemeiröl” (Ny.K, IV [1913], s. 289-294; V [1914], s. 271-276) ve “Slavo-turcica” (Symbolae grammaticae in honorem Joannis Rozwadowski, II [Cracoviae 1927], s. 71-76) adlı yazılarında Slav dillerinde kullanılan Türkçe alıntıları gözden geçirmiş ve 1906’da kaleme aldığı eski bir yazısında da (“Arja elemek a törökségben”, Ny.K, XXXVI [1906], s. 139-145) Türkçe’deki Ârî dillerden alınma öğeleri tartışmıştır.

Gombocz genel dil bilimi alanında da eser vermiştir. İlk çalışmalarından olan “A jelenkori nyelvészet alapelvei”de (1898) çağdaş dil biliminin ana ilkeleri üzerinde durmuş, Nyelvtörténeti módszertan (Budapest 1922) adlı kitabıyla dil tarihinin metodolojisine yeni gözlem ve katkılar getirmiş, Jelentéstan’da ise (Pecs 1926) anlam bilimi alanında tartışılan ana meseleleri ele almıştır. İlim çevrelerinde büyük ilgi gören bu eser İngilizce’ye de çevrilmiştir.

Müellifin belli başlı makaleleri ölümünden sonra Gombocz Zoltán összegyüjtött müvei (I-II, Budapest 1938, 1940) adlı kitapta toplanmıştır.

Öğrencileri arasında Gyula Németh, Lajos Ligeti, László Rásonyi, Ragıp Hulusi Özdem, Hamit Zübeyr Koşay gibi şöhretler bulunan Gombocz’dan Berlin’deki hocalığı sırasında A. von Gabain, Reşit Rahmeti Arat ve Saadet Çağatay da ders görmüşlerdir. Gombocz’un çalışmaları Altaistik ve Türkoloji alanında karşılaştırmalı dil ve özel isim araştırmalarında yol açıcı bir rol oynamıştır.

BİBLİYOGRAFYA:

L. Ligeti, “Zoltán Gombocz (1877-1935)”, KCs.A, I (1936), s. 69-75; a.mlf., “Gombocz Zoltán mint turkológus”, Magyar Nyelv, LXXIII, Budapest, s. 395-401; M. Kovalovszky, “Gombocz Zoltán”, a.e., LI (1955), s. 405-421; L. Hakulinen, “Zoltán Gombocz”, Virittäjä, XXXIX, Helsinki, s. 287-289; G. Németh, Gombocz Zoltán, Budapest 1972; a.mlf., “Zoltán Gombocz. Ein ungarischer Sprachforscher (1877-1935)”, Acta Linguistica Academiae Scientiarum hungaricae, XXII, Budapest 1972, s. 1-40; L. Rásonyi, “Doğumunun 95. Yıl Dönümü Dolayısıyle: Gombocz Zoltán (1877-1935)”, TK, X/115, Mayıs 1972, s. 443-446.

Hasan Eren  


GONZÁLEZ PALENCIA, don Ángel

(1889-1949)

İspanyol şarkiyatçısı.

4 Eylül 1889’da Cuenca’nın Horcajo de Santiago kasabasında dünyaya geldi. Önce din adamı olmak amacıyla papaz okuluna giderek teoloji, Latince ve felsefe okudu. Fakat daha sonra bundan vazgeçip liseye girdi. 1910’da Madrid Üniversitesi’nin Felsefe ve Güzel Sanatlar Bölümü’nü bitirdi. Fakülte sonrasında arşiv uzmanı olarak Toledo’da memuriyet hayatına atıldı. 1913’te hocası şarkiyatçı Miguel Asin Palacios’un tavsiyesi üzerine Madrid’e döndü ve görevini Archivo Histórico National’de sürdürmeye başladı. 1914 yılında burslu olarak Fas’ta bulundu; bu günler onun İslâm âlemine ve medeniyetine karşı duyduğu ilginin daha da artmasına yol açtı. Ülkesine döndüğünde La Biblioteca de Junta’daki Arapça yazmalarla Aljamiado edebiyatına ait (bk. ALJAMİA) yazma eserleri ihtiva eden çok önemli bir katalogun hazırlanmasına yardımcı oldu (Catálogo de los manuscritos árabes y aljamiados de la Biblioteca de la Junta para ampliación de estudios, Madrid 1912). Daha sonra İbnü’l-Ebbâr’ın et-Tekmile’sinin, hocası Francisco Codera y Zaidin tarafından yapılan neşri üzerine “Apéndice a la edición Codera de la Tecmila de Aben al-Abbar” adlı bir çalışma yaptı ve doktora tezi olarak hazırladığı Ebü’s-Salt ed-Dânî’nin Taķvîmü’ź-źihn fi’l-manŧıķ’ını İspanyolca çevirisiyle birlikte neşretti (Rectificacín de la mente. Tratado de lógica por da Abusalt de Denia, Madrid 1915).

Gonzáles Palencia, 1916’da Madrid Üniversitesi’ne öğretim üyesi olduktan sonra şarkiyat çalışmalarını devam ettirirken bir yandan da dikkatini İspanyol edebiyatı tarihi üzerinde yoğunlaştırmaya başladı ve zamanla kendisine o alanda büyük ün kazandıran birçok eser kaleme aldı. 1930 yılında Real Academia de Historia’ya üye seçildi. Bu münasebetle düzenlenen toplantıda verdiği İslâm medeniyetinin İspanya ve Avrupa’ya tesirleri konusundaki konferans çok beğenildi ve konuşma metni “El Islam y Occidente” başlığıyla yayımlandı (Revista de archives, bibliotecas y museos, sy. 52 [Madrid 1931], s. 266-279). 1934’te Amerika Birleşik Devletleri’ne giderek California Stanford Üniversitesi’nde



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir