TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - EMÂLÎ ::.

cilt: 11; sayfa: 72
[EMÂLÎ - M. Yaşar Kandemir]


biridir. Kelâm ilminde bu türde en meşhur eser ise Ali b. Osman el-Ûşî’nin medreselerde okutulan altmış altı beyitlik manzum el-Emâlî’sidir.

BİBLİYOGRAFYA:

İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (Teceddüd), s. 258; Zeccâcî, Emâli’z-Zeccâcî (nşr. Abdüsselâm M. Hârun), Beyrut 1407/1987, nâşirin mukaddimesi, s. 14-16; Zehebî, AǾlâmü’n-nübelâǿ, XIX, 154-155; Süyûtî, el-Müzhir, II, 313-314; Keşfü’z-zunûn, I, 161-166; Îzâhu’l-meknûn, I, 123-124; Kettânî, er-Risâletü’l-müstetrafe (Özbek), s. 339-352; Mübârekfûrî, Mukaddimetü Tuhfeti’l-Ahvezî (nşr. Abdurrahman M. Osman), Kahire 1386/1967, I, 100-102; Tayyib Okiç, Bazı Hadis Meseleleri üzerinde Tetkikler, İstanbul 1959, s. 102-104; Sezgin, GAS, I, 96, 421, 520; II, 83-89; Ziriklî, el-AǾlâm (Fethullah), VI, 330; Ramazan Şeşen v.dğr., Fihristi mahtûtati Mektebeti Köprülü, İstanbul 1406/1986, I, 134-139; Abdülhâdî Rızâ, “Emâlî Nizâmülmülk el-vezîri’s-Selcûkı fi’l-hadîs”, MMMA (Kahire), V 1959, s. 349-378; Ömer ed-Dekkâk, “Kütübü’l-Emâlî ve hareketü’t-teǿlif Ǿinde’l-ǾArab”, ǾÂdiyâtü’l-Haleb, II, Halep 1976, s. 70-85; Abdurrahman Abdullah eş-Şeyh, “Kütübü’l-Emâlî ve’l-mecâlis ve’l-muhâdarât”, ǾAlemü’l-kütüb, V/2, Riyâd 1984, s. 306-314.

M. Yaşar Kandemir  


el-EMÂLÎ

(bk. GURERÜ’l-FEVÂİD ve DÜRERÜ’l-KALÂİD)  


el-EMÂLÎ

الأمالي

Ebû Ali el-Kālî’nin (ö. 356/967) dil ve edebiyata dair eseri.

Endülüs’te 330-350 (941-961) yılları arasında kaleme alınmıştır. Ebû Ali mukaddimede eseri hakkında bilgi verirken çeşitli konulara dair bilgileri (ahbâr), şiirleri, atasözlerini (emsal) ve garîb kelimeleri (nevâdir) derlediğini; garîb kelimeleri açıklayarak, şiirleri seçerek, bilgileri ise iyice tetkik ederek eserine aldığını söylemektedir. Bunun yanında garîbü’l-Kur’ân ve Hz. Peygamber’in hadisleriyle ilgili bazı konulara da yer verdiğini, ibdâl ve itbâ’ gibi konuları kimsenin ele almadığı şekilde işlediğini belirtmektedir.

el-Emâlî’de konular “matlab” başlığı ile birbirinden ayrılmıştır. Müellif eserini, ezberindeki bilgileri öğrencilerine yazdırmak suretiyle meydana getirdiği için kitabın konuları belli bir esasa göre sıralanmamıştır. Bununla beraber nakledilen bilgilerin kimlerden alındığı belirtilmiştir.

Eserde kelimelerin morfolojik yapısı, harflerinin dizilişi ve bunların anlamla ilişkisi ele alınmakta, bu konularda değişik Arap lehçeleri hakkında geniş bilgi verilmektedir. Bu arada çok sayıda atasözü nakledildiği gibi çeşitli edebî üslûplara temas edilerek bunlar arasındaki farklar belirtilmektedir. Eserde, halife meclislerinde veya emirlerin huzurunda yapılan edebî sohbet ve hitabelerle diğer konulara geniş yer ayrılmıştır. Bunların çoğunun Emevîler’le ilgili olması devrin kültür hayatına ışık tutmakta ve Emevî tarihi bakımından esere ayrı bir değer kazandırmaktadır. el-Emâlî’de çok sayıda hadis ve sahâbe sözünün açıklaması bulunmaktadır. Ancak diğer edebiyat kitaplarında olduğu gibi bu eserde de rivayet edilen hadis ve haberlerin ihtiyatla karşılanması gerekir; zira bunların sahihleri yanında zayıf ve uydurma olanları da vardır. Arap edebiyatı ve kültürünün bir ansiklopedisi mahiyetindeki eserde genel olarak işaret edilen bu konuların dışında daha birçok konu yer almaktadır.

İbnü’l-Kıftî, telif edildiği çağdan itibaren büyük bir şöhrete kavuşan el-Emâlî’nin, konusunda yazılmış kitapların en mükemmeli ve en faydalısı olduğunu söylemektedir. İbn Haldûn da hocalarının, edebî bilgilere dair İbn Kuteybe’nin Edebü’l-kâtib’i Müberred’in el-Kâmil’i, Câhiz’in el-Beyân ve’t-tebyîn’i ile Ebû Ali el-Kālî’nin en-Nevâdir’i (el-Emâlî) olmak üzere dört temel eser kabul ettiklerini, diğerlerinin bunlara tâbi olduğunu söylediklerini nakletmektedir, el-Emâlî’deki metinler ve açıklamaları ile garîb kelimeler ve anlaşılması zor ifadeler için yapılan izahlar, manzum ve mensur metinlerin seçiminde gösterilen başarı, Ebû Ali’nin edebî zevk bakımından benzeri az bulunur dilcilerden biri olduğunu gösterir.

Başta İstanbul kütüphaneleri olmak üzere Avrupa’nın çeşitli merkezlerinde ve Kahire kütüphanelerinde çok sayıda yazma nüshası bulunan (bk. Brockelmann, GAL Suppl., I, 202) el-Emâlî ilk defa Bulak’ta iki cilt halinde basılmıştır (1324). F. Krenkow ve A. Bevan, eserde şiirleri nakledilen şairlerin adlarıyla bu şiirlerin kafiye fihristini hazırlayarak neşretmişlerdir (Leiden 1913). el-Emâlî’nin ikinci baskısı Muhammed Abdülcevâd el-Asmaî’nin tashih ve notlarıyla yapılmıştır (I-IV, Kahire 1344/1926). Bu baskı iki kitaptan oluşmaktadır. Birinci kitapta nâşirin müellif ve esere dair on sekiz sayfalık bir girişiyle el-Emâlî iki ayrı cilt halinde yer almaktadır. İkinci kitapta ise yine Ebû Ali el-Kālî’ye ait Źeylü’l-Emâlî ve’n-nevâdir ile Vezir Ebû Ubeyd el-Bekrî’nin (ö. 487/1094) et-Tenbîh Ǿalâ evhâmi Ebî Alî fî Emâlîhi adlı eseri bulunmaktadır. Bekrî’nin el-Emâlî’deki hatalarla ilgili olan bu eseri daha önce Antuvan Sâlihânî el-Yesûî tarafından neşre hazırlanmakla birlikte ayrıca basılmayıp el-Emâlî’nin son cildi olarak yayımlanmıştır. Eserin sonunda Muhammed Abdülcevâd el-Asmaî’nin hazırladığı muhtelif indeksler bulunmaktadır.

Ebû Ubeyd el-Bekrî’nin eser üzerinde ayrıca el-Leǿâlî fî şerĥi’l-Emâlî adlı bir şerhi de vardır. Bu şerh Abdülazîz el-Meymenî’nin tahkikiyle ve Simŧü’l-Leǿâlî fî şerĥi Emâli’l-Ķālî adıyla yayımlanmıştır (Kahire 1354). Ömer Dekkāk eserden seçtiği bazı metinleri Şüźûrü’l-Emâlî adıyla neşretmiştir (Dımaşk 1411/1991). el-Emâlî üzerine Endülüs âlimleri tarafından yapıldığı kaydedilen şerh ve muhtasar tarzındaki çalışmaların hiçbiri günümüze kadar gelmemiştir (Vadgīrî, s. 264-272).

BİBLİYOGRAFYA:

Ebû Ali el-Kâlî, el-Emâlî, I-IV (nşr. M. Abdülcevâd el-Asmaî), Kahire 1344/1926-Beyrut, ts. (Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye), nâşirin mukaddimesi, s. t-h.; İbnü’l-Kıftî, İnbâhü’r-ruvât, I, 240-241; İbn Haldûn, Mukaddime, III, 1277-1278; Serkîs, MuǾcem, II, 1489-1490; Brockelmann, GAL, I, 139; Suppl., I, 202-203; İzzet Hasan, el-Mektebetü’l-ǾArabiyye, Dımaşk 1390/1970, s. 266-269; İzzeddin İsmâil, el-Mesâdirü’l-edebiyye ve’l-luğaviyye fi’t-türâsi’l-ǾArabî, Beyrut 1976, s. 215-221; Ömer ed-Dekkâk, Ebû ǾAli el-Kâlî ve menhecüh fi’l-bahs ve’t-teǿlîf, Halep 1977, s. 168-206; a.mlf., Şüzûrü’l-Emâlî, Dımaşk 1411/1991, s. 33-52; a.mlf.. Mesâdirü’t-türâsi’l-ǾArabî fi’l-luğa ve’l-meǾacim ve’l-edeb ve’t-terâcim, Beyrut, ts. (Dârü’ş-Şarki’l-Arabî), s. 110-114; a.mlf., “Ebû ǾAlî el-Kâlî ve kitâbühü’l-Emâlî”, MMLADm., XL/3 (1969), s. 527-537; Abdülalî el-Vadgirî, Ebû ǾAlî el-Kâlî ve eseruh fi’d-dirâsâtü’l-luğaviyye ve’l-edebiye bi’l-Endelüs, Mağrib 1403/1983, s. 213-276; MaǾa’l-Mektebe, s. 239-240; Mustafa eş-Şek’a, Menâhicü’t-teǿlîf Ǿinde’l-Ǿulemâǿi’l-ǾArab, Beyrut 1991, s. 361-367; Abdülvehhâb Hamûde, “Emâli’l-Kâlî”, ME, XXV/2 (1954), s. 193-197; Jaakko Hâmeen-Anttila, “Lexical Ibdâl (al-Qall and his al-Amâlî)”, SO, LXXI (1993), s. 53-55; Moh. Ben Cheneb, “Kâlî”, İA, VI, 133; R. Sellheim, “al-Kâli”, EI² (İng.), IV, 501; Ahmed Kemâl Zekî, “Emâli’l-Kâlî”, Tİ, Kahire, ts., V, 51-60.

Hüseyin Elmalı



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir