TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - DEYRİZOR ::.

cilt: 09; sayfa: 269
[DEYRİZOR - İdris Bostan]


Rakka ile Habur arasında olduğundan bahsettiği Deyrü’r-rümmân’ın (nar manastırı) çok yakınında bulunuyordu.

XIX. yüzyılın ortalarına kadar Fırat çevresindeki çapulcu göçebe kabilelerin elinde kalan Deyrizor, 1857’de Bâbıâli’nin buraya gönderdiği Serdârıekrem Ömer Paşa kumandasındaki kuvvetlerin bölgede sükûneti sağlamasından ve şehrin üzerinde yer aldığı Halep-Bağdat kervan yolunu güvenlik altına almasından sonra önemli bir ikmal ve ticaret merkezi hüviyetiyle gelişmeye başladı. 1855-1869 yılları arasında Halep vilâyetinin merkez sancağına bağlı önemli bir nahiye olarak teşkilâtlandırıldı ve buraya bir kaymakam tayin edildi. 1870 yılında ise yeni kurulan doğrudan Halep vilâyetine bağlı Zor sancağının merkezi haline dönüştürülerek mutasarrıflığına Arslan Paşa getirildi. Onun yönetimi sırasında (1870-1871) buradan geçen kervan yolunun kenarına hanlar yaptırılmış ve içlerine yol emniyeti için askerler yerleştirilmiştir. Bu dönemde önce İşâre, Ebû Kemâl, Busayre, Rakka ve Sence kazaları Zor sancağına bağlandı, sonra da sancak Arslan Paşa’nın isteği üzerine 1871 yılında müstakil statüye kavuşturuldu. Deyrizor’da asıl imar faaliyetleri Ömer Şevki Paşa’nın mutasarrıflığı döneminde (1871-1875) başlatılmış ve onun gayretleriyle burası büyük bir şehir görünümü almıştır. Öncelikle çeşitli resmî ve sivil binalar inşa edilmiş, nehir kenarına kurulan dolaplarla bahçeler sulanmış ve dükkânları olmadığı için ticaretlerini evlerinde yürüten halka birkaç yıl içerisinde 120 kadar dükkân yaptırılıp böylece burası bir alışveriş merkezi haline getirilmiştir. II. Abdülhamid 1904’te burada Hamidiye adıyla bir cami ve medrese yaptırmıştır (Y.Mtv. 258/171).

Zor sancağının merkezi olarak Deyrizor’un idarî taksimattaki konumunun zaman zaman değişikliğe uğradığı görülmektedir. 1871’den 1873’e kadar müstakil idare edilmişken 1877-1882 yılları arasında tekrar Halep’e bağlanmış, Hasan Paşa’nın mutasarrıflığı sırasında ise (1882-1883) yine müstakil idare edilen sancaklar arasında yer almıştır. Deyrizor’un bu tarihte Sebha, Tedmür ve Kevkeb adlı üç nahiyesi ile toplam seksen bir köyü bulunuyordu. XIX. yüzyılın sonlarına doğru nüfusu Cuinet’ye göre 20.000, Babanzâde İsmâil Hakkı Bey’e göre ise 15.000 kadardı.

Deyrizor Halep-Bağdat, Şam-Bağdat ve Şam-Musul ticaret yollarının üzerinde bulunması sebebiyle bölgenin en önemli pazarı idi. Çevreden gelen bedevîler hayvanlarından elde ettikleri ürünleri burada satar ve her türlü ihtiyaç maddesini yine buradan temin ederlerdi. Osmanlı hâkimiyetinin son yıllarına doğru ulaşımı kolaylaştırmak için Fırat nehri üzerinde bir köprünün yapımı planlanmışsa da bu proje I. Dünya Savaşı sebebiyle gerçekleştirilememiştir. Fakat bunun yerine daha sonra bölgeye yerleşen Fransızlar, 1931 yılında tamamladıkları 450 m. uzunluğunda modern bir asma köprü yapmışlardır.

1918’de İngilizler tarafından işgal edilen Deyrizor kısa bir süre Hicaz Emîri Şerif Hüseyin’in oğlu I. Faysal’ın denetiminde kalmış, 1921’de de Cem‘iyyet-i Akvâm tarafından Fransızlar’ın idaresine bırakılan Suriye’ye ilhak edilmiştir. II. Dünya Savaşı yıllarında İngilizler burayı yeniden işgal etmişlerse de 1946 yılında şehir yine Suriye Cumhuriyeti’ne bağlanmıştır.

Bugün şehirde bir üniversite, çevredeki kazı yerlerinden gelen eserlerin korunduğu önemli bir arkeoloji müzesi ve çeşitli faaliyetlerin yapıldığı bir kültür merkezi bulunmaktadır. Son yıllarda Suriye’nin en önemli şehirlerinden biri haline gelmiş ve bunda bölgede bulunan petrolün katkısı büyük olmuştur. 1988’de 5 milyon tona ulaşan petrol üretimiyle ülke ekonomisine büyük katkıda bulunan Deyrizor, ayrıca burada mevcut olan şeker üretim tesisleriyle bölgede bol miktarda yetiştirilen şeker kamışlarını işlemektedir.

Deyrizor, diğer hatlara oranla bir hayli uzun olan 170 kilometrelik Deyrizor-Ebû Kemâl hattıyla ülkedeki demiryolu taşımacılığı şebekesine de girmiş durumdadır. Şehir, burada bulunan dokuma fabrikaları, çevresindeki kaya tuzu ocakları ve fosfat yataklarının da katkısıyla son yıllarda dikkati çeker derecede gelişme göstermiş ve nüfusu 1985’te 103.890’a yükselmiştir.

BİBLİYOGRAFYA:

BOA, Y.Mtv. 258/171; Kamûsü’l-a‘lâm, IV, 2427-2428; Cuinet, II, 275-305; The Middle East and North Africa 1988, London 1987, s. 745-762; Babanzâde İsmail Hakkı, “De Stamboul a Bagdad”, RMM, XIV (1911), s. 208-212; İdris Bostan, “Zor Sancağı’nın İmâr ve Islâhı ile Alâkalı Üç Lâyiha”, Osm.Ar., VI (1986), s. 163-220; Jean Hannoyer, “Politique des Notables en Syrie: La Naissance d’une Ville (Deyr Aléôr, 1850-1921)”, BÉO, XLI-XLII (1993), s. 113-142; Cân el-Kessân, “Deyrü’z-zor”, el-Arabî, sy. 413, Küveyt 1993, s. 132-139; Besim Darkot, “Deyr-i Zor”, İA, III, 574; D. Sourdel, “Dayr al-Zor”, EI² (İng.), II, 198-199; M. V. Seton-Williams, “Dayr az Zawr”, EBr., VII, 114.

İdris Bostan  


DEYRÜLA‘VER

(دير الأعور)

Çevresinde meydana gelen bazı olaylar sebebiyle meşhur olan Kûfe yakınlarında bir manastır ve aynı adla anılan yer.

Adnânîler’den İyâz b. Nizâr’ın bir kolunu teşkil eden Benî Huzâfe’ye mensup A‘ver lakaplı bir şahsa nisbetle “Deyrü’l-A‘ver” (A‘ver’in manastırı) olarak anılmaktadır. Manastırın ne zaman inşa edildiği bilinmemekle beraber III. yüzyıldan itibaren kaynaklarda adına rastlanmaktadır. İyâz b. Nizâr kabilesi İslâm’dan önce burada yaşıyordu. Bu kabilenin şairlerinden Ebû Duâd’ın şiirlerinden anlaşıldığına göre yerleşim için uygun bir mevki olmayan Deyrüla‘ver, İslâm tarihinde bazı önemli olaylara sahne olmuş ve çok defa o bölgedeki Deyrülcemâcim ile karıştırılmıştır.

Hz. Ömer zamanında Mihrân’ın emrindeki 12.000 kişilik İran ordusu, Müsennâ b. Hârise kumandasındaki İslâm ordusuyla karşılaşmadan önce Deyrüla‘ver’e