TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız

Yeni elektronik ansiklopedi sitemizi denemek ister misiniz?


 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - BOSCH VILAà, Jacinto ::.

cilt: 06; sayfa: 296
[BOSCH VILAà, Jacinto - Mehmet Özdemir]


musulmán. Şentemeriyyetü’ş-şark’ın İslâmî dönem tarihiyle ilgilidir (Teruel 1959). 4. Historia de Sevilla. La Sevilla Islámica (711-1248). İşbîliye’nin İslâmî dönemdeki tarihi hakkında yazdığı bu eser 1984’te Sevilla’da neşredilmiştir.

Makalelerinden bazıları da şunlardır: “Los documentos árabes y hebreos de Aragón y Navarra” (Estudios de la Edad Media de la Corona de Aragón, V, Zaragoza 1952, s. 407-416); “A Propósito de una misión cristiana a la corte de al-Muqtadir Ibn Hud” (Tamuda, II, Tetuán 1954, s. 97-105); “Los Banu Simak de Málaga y Granada: una familia de cadíes” (Miscelánea de Estudios Árabes y Hebraicos, XI, Granada 1962, s. 21-37); “Hacia un nuevo concepto de Historia del Islam” (Atti del III Congresso di Studi Arabi el Islamici, Ravello 1-6 Settembre 1966, Napoli 1967, s. 211-230); “El Orientalismo espanêol” (Boletín de la Asociación Espanêola de Orientalistas, II, Madrid 1967, s. 175-188); “Andalucía islámica: Arabización y berberización” (Andalucía Islámica, textos y estudios, I, Granada 1980, s. 9-42); “Los omeyas de al-Andalus (siglos VIII-X)” (Historia Universal Salvat, LXIV-LXV, Barselona 1981, s. 179-195).

BİBLİYOGRAFYA:

“Historiadores de al-Andalus y del Magreb”, Estudios de Homenaje a D. Claudio Sanchez Albornoz, Buenos Aires 1983, s. 365-478; Andalucia Islámica, I, Granada 1980, giriş kısmı; J. Bosch Vila, “Ben al-Jatib y Granada”, Cuadernos de la Asociación Cultural Hispano Alemano, VI, Granada 1982, s. 1-56; E. Molina Lopez, “In Memoriam: Jacinto Bosch Vilá”, Sharq al-Andalus, Estudios Árabes, sy. 3, Alicante 1986, s. 231-241.

Mehmet Özdemir  


BOSNA EYALETİ

Osmanlılar zamanında Balkanlar’da önce sancak beyliği iken 1580’den itibaren beylerbeyilik olan bir idarî birim.

Bosna bölgesi Osmanlılar’ın 1386’daki ilk akınları sırasında Kral Tvrtko’nun hâkimiyeti altında bulunuyordu. 1391’de müstakil bir krallık haline gelen Bosna’ya karşı ilk ciddi Osmanlı hücumları, 1392’de Paşa Yiğit Bey tarafından Üsküp’ün alınmasından sonra başladı. Son Bosna Kralı Tomaşević Macar himayesi altına girip karısı dolayısıyla Sırp despotluğu üzerinde hak iddia edince Bosna Osmanlılar tarafından ele geçirildi (1463). Yeni fethedilen bu bölgede bir sancak kuruldu ve sancak beyliği Minnetoğlu Mehmed Bey’e verildi. Ancak Macar Kralı Matthias Corvinus aynı yıl Bosna üzerine hücum ederek eski krallık merkezi Yayça ve civarını aldı. 1479’da Bosna sancağı beyi Dâvud Paşa Drava ve Sava ırmakları ötesindeki Macar topraklarına akınlarda bulundu ve Bosna’da Macar hâkimiyetindeki yerlerde başarılı harekâtlar gerçekleştirdi. Rumeli beylerbeyiliğine bağlı Bosna sancağı başlangıçta askerî maksatlı önemli bir idarî bölge vasfını taşıyordu.

Kanûnî Sultan Süleyman’ın ilk yıllarında bu bölgedeki faaliyetler sonucu sancağın sınırları genişlemeye başladı. 1526’daki Mohaç Zaferi sonrasında Yayça ve Banaluka ele geçirildi (1528). Ayrıca Osmanlı kuvvetleri Lika’ya doğru nüfuzlarını yayarak Klis Kalesi ile Dalmaçya’nın büyük bir kısmını aldılar (1537). Bu fetihlerde Bosna sancağı beyi Gazi Hüsrev Bey önemli rol oynamıştı. Bu sıralarda Bosna sancağının merkezi Saraybosna idi. Rumeli beylerbeyiliğine bağlı olup altı kazası olan sancakta 1533’te 711’i timar, on yedisi zeâmet sahibi olmak üzere 728 kadar sipahi bulunuyor, o sırada sancak beyi olarak gösterilen Mustafa Paşa’nın geliri de 739.000 akçeye ulaşıyordu. Kanûnî Sultan Süleyman devri başlarına ait bir vesikaya göre Bosna sancağında Yenipazar, Pazar-ı Saray, Varoş-ı Vişegrad, Pazar-ı Olofça ve Pazar-ı Koninçe adlı kasabalar ve pazar yerleri mevcuttu. Sancağın merkezi daha sonra, 1552’den itibaren Bosna sancağına tayin edilen beylerin askerî maksatlarla Banaluka’da oturmaya başlamaları üzerine buraya taşındı. Sokullu ailesine mensup Ferhad Bey’in sancak beyliği sırasında Bosna stratejik ve askerî önemi sebebiyle bir eyalet haline getirildi (1 Safer 988 / 18 Mart 1580). Bosna sancak beyi olarak 523.883 akçe has*larıyla berat alan Ferhad Paşa aynı yılın 4 Eylül’ünde 800.000 akçelik haslarla Bosna beylerbeyiliğine tayin edildi ve 20 Eylül’de beylerbeyilik beratını aldı (BA, KK, nr. 262, s. 2, 34). Daha sonraları Bosna paşalığı adı ile de şöhret kazanacak olan eyalet ilk teşkili sırasında Bosna, Hersek, Klis, Pojega, Orahoviçe (Rahoviçe), Kırka, İzvornik sancaklarından meydana geliyordu. Ayrıca 1584’te bir ara Krupa veya Yenipazar sancak haline getirilerek buraya bağlanmıştı. XVI. yüzyılın sonlarına ait bazı kayıtlara göre eyalete Zacesne (Çernik) sancağı da ilâve edilmiş ve sancak sayısı sekize yükseltilmişti. Bu tarihlerde eyalette 398 kılıç timar vardı ve çıkarttığı asker sayısı 3000 idi (Ayn Ali, s. 16-18, 48).

XVII. yüzyıl ortalarına ait kaynaklarda Bosna eyaleti Bosna, Hersek, Klis, İzvornik, Kırka (Lika), Zacesne ve Bihke (Bihaç) sancaklarından ibaret gösterilir ve 2280 kılıç timar ve cebelüleriyle birlikte 8000 askere sahip bulunduğu belirtilir. Bu yüzyılın başlarında Pojega sancağı Bosna’dan ayrılarak Kanije eyaletine bağlanmıştı. Böylece Bosna eyaletinin sınırları en geniş şekli ile kuzeyde Drava nehri, güneyde bazı Dalmaçya şehirleri hariç Adriyatik denizi, doğuda Drina nehri, güneydoğuda İbre nehri ve batıda Lika’nın biraz ilerisine kadar uzanıyordu. Kuzeybatı ve güney sınırları 1683-1699 savaşı sonucu biraz değişikliğe uğradı. Karlofça Antlaşması’ndan sonra Bosna eyaletinin sınırları kuzeyde Sava nehri, batıda Una nehri, güneyde aşağı yukarı bugünkü Bosna ve Dalmaçya boyu, doğuda ise Yenipazar sancağı sınırlarına çekilmişti. Bosna böylece beş sancaktan (Bosna, Hersek, Klis, İzvornik, Bihke) ibaret bir eyalet durumuna geldi. Nitekim 1722-1730 yıllarına ait bir listeye göre eyalette altı sancak vardı ve bunlardan Kırka sancağına hiçbir tayin yapılmamıştı (BA, KK, nr. 523 m., s. 8-10). Bu sınırlar, Yenipazar sancağının ayrılması gibi bazı ufak değişiklikler hariç, Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun idaresi altına girmesine kadar aynı kaldı. Ayrıca bu arada 1639’da Banaluka’dan Saraybosna’ya taşınan eyalet merkezi Travnik’e nakledildi ve 1851’e kadar Bosna valileri burada oturdular. Bu son tarihte Bosna altı kaymakamlığa, Hersek ise üç kaymakamlığa ayrılarak yeni bir idarî düzenleme yapıldı. Mayıs 1865’te ise vezir Topal Osman Paşa’nın valiliği sırasında yeni bir idarî düzenleme düşünüldü. Yeni teşkilât vilâyet, kaza, cemaat, yafta ve köyler şeklinde bir idarî taksimat getiriyordu. 1866’da vilâyet olarak adlandırılan Bosna bu sıralarda Saraybosna (7 kaza), İzvornik (Tuzla, 9 kaza), Banaluka (4 kaza), Bihke (Bihaç, 8 kaza), Travnik (5 kaza), Hersek (Mostar, 11 kaza), Yenipazar (Seniçe, 10 kaza) adlarıyla yedi sancağa ayrılmıştı; bunların ikisi mutasarrıflık, beşi kaymakamlık olarak idare edilmekteydi (Cevdet, Tezâkir, III, 91-97). Daha sonra bu yedi sancak mutasarrıflık olarak anıldı. Hersek Bosna’dan ayrılarak



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir